Προµηθέας Ρlaymobil

Ενα ενδιαφέρον οπτικά αλλά ανόητο κειµενικό δρώµενο παρουσίασε στο Φεστιβάλ Αθηνών η τουρκάλα σκηνοθέτις Σαΐκα Τεκάντ
Θεέ µου οποία σύγχυση! Εχουν χυθεί εκατοµµύρια τόνοι µελάνης και τυπωθεί εκατοµµύρια σελίδες από δοκιµιογράφους, επικοινωνιολόγους, ιστορικούς, ψυχολόγους των µαζών, οικονοµολόγους, αλλά και λογοτέχνες (πεζογράφους και ποιητές, κυρίως θεατρικούς συγγραφείς), για να αναλύσουν αυτό που ονοµάστηκε, κυρίως στους Ροµαντικούς Χρόνους αλλά στον Διαφωτισµό και τη Γαλλική Επανάσταση, «προµηθεϊκό πνεύµα». Και είναι «προµηθεϊκό πνεύµα» η ιδέα της προόδου όπως την συνέλαβε, την όρισε και την πραγµάτωσε ο αιώνας των Φώτων, αντλώντας µέσω Αναγέννησης επιχειρήµατα από τον αρχαίο ελληνικό Ορθολογισµό. Εχουν περισσέψει ακόµη και τα σχολικά εγχειρίδια που αναφέρονται στον τρόπο που, µε τη χρήση των εργαλείων που βελτιώνονταν συνεχώς από την τεχνική, προχωρεί ο πολιτισµός γκρεµίζοντας τα τείχη της άγνοιας ή του αγνώστου.

Ο αισχυλικός Προµηθέας, όπως και άλλες φορές έχω αποπειραθεί σ’ αυτή τη θέση να αναλύσω, είναι ο πρώτος, πολλά χρόνια πριν από τον Θουκυδίδη, τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα κ.ά. που το κείµενό του θα µπορούσε να χαρακτηριστεί Φιλοσοφία της Ιστορίας. Ο αισχυλικός Προµηθέας εµφανίζεται στο αριστούργηµα του τραγικού ως εφευρέτης της γραφής, των αριθµών, της ναυτιλίας, της γεωργίας, της µαντικής, της φαρµακολογίας, της αρχιτεκτονικής, της αλιείας, της εξηµέρωσης των οικόσιτων ζώων και της ορυκτολογίας, καθώς και της ανταλλακτικής τέχνης µέσω των νοµισµάτων!!

Το δηµιουργό Πυρ που υπεξαίρεσε από τον Δία – δηλαδή όχι όπως συνήθως λέγεται απλοϊκά η φωτιά, αλλά όπως το εννοεί ο Ηράκλειτος, η Ενέργεια – έβγαλε τον άνθρωπο από τα σπήλαια, όπου ζούσε τυφλός σαν τα µερµήγκια, και τον έβαλε στην τροχιά της προόδου.

Αυτό το αίτηµα έγινε κεντρικό πρόβληµα και απαίτηση της διαφωτιστικής επανάστασης που διατυπώθηκε στα έργα του Βολταίρου, του Ρουσώ, του Ντ’ Αλαµπέρ, του Λαβουαζιέ και, εν συνεχεία, της αστικής κοινωνίας που προήλθε από την Επανάσταση, τον θετικιστικό 19ο αιώνα, όπου θεµελιώθηκαν νέες επιστήµες (Πολιτική Οικονοµία, Κοινωνιολογία, Ψυχολογία, Γενετική, Ακτινολογία, Λογική Ανάλυση, Κοσµολογία κ.λπ.), αλλά και η Βιοµηχανική Επανάσταση συναρτήσει του ηλεκτρισµού και ως εκ τούτου η µαρξιστική ερµηνεία και ο ιστορικός υλισµός της.

Με τον καιρό η έρευνα ξεπέρασε το χαζοχαρούµενο σύνδροµο της συνεχούς και θετικής προόδου και διαπίστωσε πως το προµηθεϊκό πνεύµα ενείχε και αντινοµίες, και αντιφάσεις, και – κυρίως – αδιέξοδα. Το δηµιουργικό πυρ οδήγησε, για παράδειγµα, στην πυρηνική ενέργεια και στη διπλή της χρήση: σωτήρια και καταστροφική, πηγή ζωής και πηγή θανάτου. Η σωτήρια ναρκωτική χρήση των προϊόντων του οπίου κ.λπ. δεν εµπόδισε τη µάστιγα της ολέθριας εξάπλωσης των ναρκωτικών ουσιών. Δεν χρειάζεται να επεκταθώ. Σήµερα είναι πλέον επιστηµονικά τεκµηριωµένο πως όχι µόνο τα επιστηµονικά και τεχνικά επιτεύγµατα είναι ΔΙΚΟΠΑ, αλλά και τα πολιτικά συστήµατα, τα ηθικά προτάγµατα και οι αισθητικές ποικιλίες είναι όλα παιδιά του Διαφωτισµού, του Ορθολογισµού και της ανεµπόδιστης προόδου (που ανέδειξε και τη µαθηµατική της διάσταση, να είναι δηλαδή και αρνητική πρόοδος).

Σήµερα πλέον εντάσσονται µε αυθαίρετα, αλλά ορθολογιστικά στην ουσία τους, επιχειρήµατα στη διαφωτιστική Μήτρα και οι αστικές δηµοκρατίες, και οι δικτατορίες, και οι φασισµοί, και οι ναζισµοί, και ο θλιβερός υπάρξας σοσιαλισµός. Εξ άλλου ο ίδιος ο Μαρξ, παγιδευµένος αισθητικά στον Ροµαντισµό της εποχής του, έσπευσε να βαφτίσει τον Προµηθέα Αγιο του Προλεταριάτου, αγνοώντας ο ατυχής πως στα ελ λείποντα άλλα δύο δράµατα της τριλογίας ο Τιτάνας-επαναστάτης στο τέλος συµφιλιωνόταν µε τον τύραννο Δία!! Να γιατί ο Αισχύλος είχε συλλάβει την τραγικότητα της Ιστορίας, ενώ ο Μαρξ σχεδίαζε µια µέλλουσα κοινωνία ουτοπική, µη τραγική και ελεύθερη από την Ανάγκη!! Ο Αισχύλος γνώριζε τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης, της ελευθερίας, άρα και της προόδου. Ο αισχυλικός Προµηθέας πάλευε µε εχθρούς που ονοµατίζονταν: ο Δίας, το κράτος, η εξουσία και οι συνεταίροι της, η βία και ο τεχνοκράτης εκτελεστικός υπάλληλος της εξουσίας, Ηφαιστος, και από την άλλη το τσιράκι της εξουσίας, ο διπλωµάτης και µεσάζων Ερµής.

Αν θέλουµε να δούµε την αλήθεια κατάµατα σήµερα, πρέπει να οµολογήσουµε πως το αδιέξοδο – οικονοµικό, κοινωνικό, ηθικό και αισθητικό – της εποχής µας είναι νοµοτελειακή απόληξη µιας ορισµένης χρήσης της προµηθεϊκής Λογικής. Είναι τα λήξαντα προϊόντα της προόδου. Εν ονόµατι της προόδου βιάσαµε τη φύση, εξαντλήσαµε τον πλούτο της και κάναµε αρετή την κατάρα της πρώτης, την Εργασία. Και η εργασία, ως προτεσταντική αρετή, η µόνη που προσκοµίζοντας κέρδη εξασφαλίζει τη Θεία Χάριν, δηµιούργησε τον ροµποτικό άνθρωπο, τον άνθρωπο-εργαλείο, τον µαζάνθρωπο, χωρίς µνήµη, φαντασία και, κυρίως, χωρίς ελπίδα, το µόνο όµως αγαθό µε το οποίο προίκιζε τον άνθρωπο ο αισχυλικός Προµηθέας.

Γιατί λοιπόν «Αντι-Προµηθέας» το κειµενικό ανόητο δρώµενο που κατασκεύασε η τουρκάλα σκηνοθέτις Σαΐκα Τεκάντ; Ενας απλός εγγράµµατος άνθρωπος όταν ακούει «ΑντιΠροµηθέας» αντιλαµβάνεται πως θα τον πληροφορήσουν πιθανόν για δύο πράγµατα: ή ότι κάποιοι θα του αποδείξουν πως ο Προµηθέας έκανε λάθος ή πως κάποιοι θα υποστηρίξουν πως η πρόθεση του Προµηθέα προδόθηκε.

Αλλά τίποτε από τα δυο αυτά δεν συνέβησαν– όπως, νοµίζω, επαρκώς υποστήριξα.


Αφηρηµένες έννοιες µπροσούρας

Τι είδαµε στην «Πειραιώς 260»; Εξι µαζάνθρωπους σε τρεις σκηνές να άγχονται για τη δουλεία τους, να είναι υποζύγια ενός τυραννικού συστήµατος που τους συνθλίβει. Φορτωµένοι σαν µουλάρια, απροσανατόλιστοι ή δεµένοι πάνω σε καθίσµατα, χωρίς ελπίδα παλεύουν δοξάζοντας (ειρωνικά) τον Θεό, να ξεχάσουν, ανίδεοι, χορτάτοι, εγκλωβισµένοι µέσα σε προκαθορισµένα πλαίσια.

Αλλά ποιος πταίει; Τσιµουδιά! Ο καπιταλισµός, η θρησκεία, κάποιο τυραννικό καθεστώς; Τσιµουδιά.

Ο αισχυλικός Προµηθέας τα βάζει µε τον Δία και ξεµπροστιάζει τον υπηρέτη του συστήµατος. Οι τούρκοι και γερµανοί καλλιτέχνες που επιφορτίστηκαν από την τουρκάλα σκηνοθέτιδα να µεταφέρουν το µήνυµά της, µας είπαν το παγκοίνως (ακόµη και για τα φροντιστηριακά µοντέλα εκθέσεων) γνωστό µήνυµα: ο άνθρωπος είναι εγκλωβισµένος και µονοδιάστατος, όπως δογµάτισε ο Μαρκούζε, σαράντα χρόνια πριν. Ολα αυτά, βέβαια, µε µια τέλεια σκηνική µηχανή, µε τεχνικά έξοχους ηθοποιούς, εξαίσιους φωτισµούς, εξαντλητικό ρυθµό. Και το κείµενο; Μαθητική έκθεση ή ηµερολόγιο ροµαντικής εφήβου στα πρόθυρα νεύρωσης. Μια ρητορική ποµφόλυγα γεµάτη αφηρηµένες έννοιες µπροσούρας.

Το µόνο ενδιαφέρον του όλου: ο Τερζόπουλος αρχίζει να έχει µαθητές και να δηµιουργεί Σχολή. Καλά κρασιά.