Υποψήφιος Λογοτεχνία

ΚΕΙΜΕΝΟ: Κ.Π. Καβάφη
ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ ΤΟΥ ΙΑΣΟΝΟΣ ΚΛΕΑΝΔΡΟΥ· ΠΟΙΗΤΟΥ ΕΝ ΚΟΜΜΑΓΗΝΗ· 595 Μ.Χ.

Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.

Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά.

Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως, που κάπως ξέρεις από φάρμακα · νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω. Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.

Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως, που κάμνουνε- για λίγο- να μη νοιώθεται η πληγή. [ 1921].

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Να σχολιάσετε σύντομα τη σύνδεση τίτλου- ποιήματος καθώς και τους όρους που απαρτίζουν τον τίτλο του ποιήματος.

2. Ποιες είναι οι βασικές λογοτεχνικές επιδράσεις που έχει δεχθεί ο Καβάφης στο συγκεκριμένο έργο με αναφορές μέσα από το κείμενο.

3. Να προβείτε σε ερμηνευτική προσέγγιση των στίχων 1-2.

4. Παράλληλο Κείμενο ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ:
Ν. Βαγενά, ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ « Καθώς ολοένα βουλιάζουμε στο γήρασμα του σώματος, της μορφής μας κ.τ.λ.

ή στο βαθύ αναπότρεπτο της μοίρας μας ( σε ελπίδες και σε άλλα κατάλοιπα), Χρειαζόμαστε σωσίβια για να επιπλεύσουμε φουσκωμένες λέξεις που να μας κρατούν στα κύματα, όπως τα σκοτεινά, τ΄ αβύθιστα ρήματα της Πυθίας, που δε μπορούσαν να τα διαψεύσουνε».

Σχόλιο Ευδόξου του γραμματικού μετά την ανάγνωση στίχων του Ιάσονος Κλεάνδρου του Κομμαγηνού, ελεγειακών, σχετικών με την άνωση του ποιητικού λόγου ( αλλά εν μέρει και του κοινού).

( ΣΚΟΤΕΙΝΕΣ ΜΠΑΛΑΝΤΕΣ, 2001) Απαντήσεις 1. Ο μακροσκελής τίτλος, πράγματι αποτελεί βασικό στοιχείο για την ερμηνευτική προσέγγιση του ποιήματος. Ορίζει το ( ψευδο) ιστορικό πλαίσιο, στήνει μια σκηνή με ρεαλιστικούς όρους, ένα αληθοφανές περίγραμμα, ώστε να τοποθετηθεί η ποιητική αφήγηση. Χαρακτηριστικό του τίτλου: η ακριβολογία π.χ. ο δραματικός χρόνος 595 μ. Χ. και όχι 600. η προσεγμένη στίξη του τίτλου ( δύο άνω τελείες) και η έκτασή του. Περνώντας πιο συγκεκριμένα στους όρους του τίτλου:

– Μελαγχολία: η διάθεση, η ψυχική κατάσταση! Σχετίζεται με την πληγή, φθορά που επιφέρει ο χρόνος και με τον πόνο που αυτή προκαλεί.

– του Ιάσονος: Το όνομα: πρόσωπο φανταστικό, ψευδοΪστορικό, αλλά το όνομά του καθόλου τυχαίο. Προέρχεται από το ρήμα ιάομαι- ωμαι = θεραπεύω, γιατρεύω => ο γιατρός. Το όνομα του Ιάσονος περιέχει ειρωνική χροιά. Ο ποιητήςγιατρός ως υπηρέτης της Ποίησης- Ιατρικής Τέχνης θεραπεύει τους ανθρώπους, όχι όμως και τον εαυτό του.

– Κλεάνδρου: Προέρχεται από δύο λέξεις:κλέος = δόξα, νήρ = άνδρας. Ο Κλεάνδρου ως γόνος επιφανούς ανδρός, ευγενικής, αριστοκρατικής καταγωγής. Η ειρωνεία, το τραγικό επιτείνεται καθώς, ο Ιάσων υπόκειται στη φθορά του χρόνου, όπως ο κάθε άνθρωπος. Ο χρόνος δεν κάνει διακρίσεις, ούτε υπολογίζει την ιδιότητα ή την καταγωγή.

– Ποιητού: η ιδιότητα του Ιάσονος · εδώ με την έννοια του ευαίσθητου, αισθαντικού ανθρώπου.

– Κομμαγηνή: ο ιστορικός τόπος, εδώ ως σύμβολο φθοράς, παρακμής μιας άλλοτε ακμάζουσας περιοχής. Η Κομμαγηνή που υπόκειται στη φθορά συνδέεται με το αίσθημα της φθοράς του ποιητή.

– 595 μ. Χ. ο ιστορικός χρόνος: ατμόσφαιρα παρακμής, τέσσερις δεκαετίες πριν από την οριστική απώλεια της Βυζαντινής Κομμαγηνής ( κατάληψη από τους Άραβες το 638 μ.Χ.) . Η χρονολογία αποτελεί κι αυτή ένδειξη ότι το ζήτημα της φθοράς του χρόνου είναι καθολικό, διαχρονικό. Δεν ξεχωρίζει πρόσωπα, εποχές, τόπους.

2. Στο ποίημα είναι η έκδηλη η επιρροή του Καβάφη από τα λογοτεχνικά ρεύματα του Παρνασσισμού, του ρεαλισμού, του ρομαντισμού και του συμβολισμού.

Παρνασσισμός: Η προσφυγή- χρήση της ιστορίας => Στον τίτλο: ο δραματικός τόπος ( Εν Κομμαγηνή), ο δραματικός χρόνος ( 595 μ. Χ.)

Η ακριβολογία => οι λεπτομερείς αναφορές του τίτλου, η προσεγμένη στίξη ( άνω τελεία, παύλες), ακριβής χρονολογία ( 595 μ. Χ. όχι 600 μ. Χ.). Στο στίχο 1 => το γήρασμα του σώματος ( γενικά), της μορφής ( ειδικά) μου, Στίχος 3 => η διπλή άρνηση, όλος ο στίχος 6. Ρεαλισμός: Το ( ψευδο)ιστορικό πλαίσιο της ποιητικής αφήγησης.

Η ρεαλιστική αντιμετώπιση του θέματος από τον αφηγητήποιητή.

Ρομαντισμός: Το θέμα των γηρατειών, η μελαγχολία, η συνείδηση της φθοράς που επιφέρει ο χρόνος στον άνθρωπο, τα στοιχεία της καθαρεύουσας.

Συμβολισμός: φρικτό μαχαίρι = ο χρόνος, ο ελεύθερος στίχος ( ανισοσύλλαβοι, ανομοιοκατάληκτοι στίχοι).

Αξίζει να επισημανθεί, ότι οι επιδράσεις που δέχθηκε ο Καβάφης συνυπάρχουν μέσα στην ποίησή του όχι όμως με απόλυτο τρόπο και αυστηρά τυπικό προς τους κανόνες τους. 3. Το ποίημα ανήκει στην κατηγορία των ( ψευδο) ιστορικών – φιλοσοφικών ποιημάτων. Ο Καβάφης υποδύεται- μέσω της τεχνικής του ενδιάμεσου αφηγητή- ένα φανταστικό ποιητή, τον Ιάσονα Κλεάνδρου, τοποθετώντας τον σε έναν ιστορικό τόπο και χρόνο. ( εν Κομμαγηνή · 595 μ. Χ.). Ο ποιητής εκφράζει με έναν εσωτερικό μονόλογο την οδύνη του για τα γηρατειά, το χρόνο που φθείρει αδυσώπητα τον άνθρωπο.

Στίχος 1. Το γήρασμα: προέρχεται από το ρήμα γηράσκω = αρχίζω να γερνώ. Τα γηρατειά είναι μια μακροχρόνια διαδικασία που στερούν τη ζωτικότητα, την ομορφιά από το σώμα και τη μορφή.

του σώματος: ( ως σύνολο): Ενδείξεις φθαρτότητας του κορμιού: ατονία σωματικών λειτουργιών, κόπωση, εξάντληση, υποχώρηση ερωτικών επιθυμιών.

της μορφής: το πρόσωπο ( ειδικότερα): Ενδείξεις αποτύπωσης της φθοράς στο πρόσωπο: αλλοίωση χαρακτηριστικών, ρυτίδες, λεύκανση και αραίωση των μαλλιών. Η μελαγχολία, η θλίψη του ποιητή καταγράφεται στο πρόσωπο του (ή ακόμα και στα μάτια του => ο καθρέπτης της ψυχής).

Στίχος 2. πληγή:αδυναμία του ποιητή να αντιμετωπίσει τη φθορά που έρχεται. Η πληγή, ως ένδειξη της φθαρτότηταςθνητότητας του ανθρώπου. Επαναλαμβάνεται τρεις φορές, καθως ο χρόνος ανοίγει αφόρητες πληγές.

το φρικτό μαχαίρι: ο χρόνος που χαράζει ανεπανόρθωτα το σώμα και τη μορφή του ποιητή. Σχήματα λόγου: μεταφορά- σχήμα υπαλλαγής ( φρικτή πληγή από μαχαίρι).

4. Ο τίτλος του ποιήματος του Ν. Βαγενά παραπέμπει στον τίτλο του καβαφικού ποιήματος. Η διακειμενική σχέση των δυο ποιημάτων επιβεβαιώνεται στους δυο πρώτους στίχους της “ Μελαγχολίας Γραμματικού ”, καθώς και στον 10οστίχο. Και στα δυο ποιήματα, χρησιμοποιείται η τεχνική του ενδιάμεσου αφηγητή ( προσωπείο), καθώς οι ιδιότητες των δύο συγγραφέων ταυτίζονται με αυτές των αντίστοιχων προσώπων των ποιημάτων ( φιλόλογος/ γραμματικός- ποιητής ο πρώτος, ποιητής ο δεύτερος). Η γενική των ονομάτων των δύο προσώπων μοιάζει: Κλεάνδρου- Ευδόξου. Το ποίημα του Βαγενά μάλιστα προϋποθέτει το ποίημα του Καβάφη, ώστε να υφίσταται μια νοηματική σχέση μεταξύ των δύο κειμένων.

Κατά το ποιητικό περιεχόμενο και στα δύο ποιήματα, η ποίηση λειτουργεί σαν ναρκωτικό- παυσίπονο ( Καβάφης), σαν σωσίβιο ( Βαγενάς) απέναντι στον παντοδύναμο χρόνο και στην ανελέητη φθορά που επιφέρει. Οι φουσκωμένες λέξεις – άνωση του ποιητικού λόγου συνομιλούν με την Τέχνη της ποιήσεως του Καβάφη, ώστε να αντισταθούν στα κύματαμαχαίρι, στο χρόνο που αδυσώπητα διαπερνά τον άνθρωπο. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για ποιήματα “ ποιητικής ”, αυτοαναφορικά. Καθώς το πρόβλημα του χρόνου είναι διαχρονικό, η ποίηση είναι ένας τρόπος να ξεχνιέται ο χρόνος για λίγο· ένα παυσίπονο, ένα σωσίβιο που κρατάει τον άνθρωπο ζωντανό, που απαλύνει για λίγο τον πόνο.

Επιμέλεια: Ειρήνη Πιτικάκη ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΠΛΑΤΕΙΑ ΚΑΝΙΓΓΟΣ- ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΓΛΥΚΑ ΝΕΡΑ- ΠΑΛΛΗΝΗ