Οταν ο φακός γίνεται ηδονοβλεψίας

Σε μια κοινωνία που έχει συνηθίσει να είναι ηδονοβλεπτική, μια προκλητική φωτογραφική έκθεση στο Λονδίνο δεν μιλάει για τίποτε άλλο παρά για τον – εσώτερο – εαυτό μας
Πυρκαγιές, δυστυχήματα, πόλεμοι, πτώματα, ακραίο σεξ και χαλαρό σεξ- δεν μοιάζουν σαν τα συστατικά μιας έκθεσης σύγχρονης τέχνης; Στην περίπτωση της έκθεσης στην Tate Μodern «Εκτεθειμένοι: Η ηδονοβλεψία, η παρακολούθηση και ο φακός», που άνοιξε στο Λονδίνο, αυτό σηκώνει συζήτηση. Πάνω από 250 φωτογραφίες και βίντεο σελέμπριτι αλλά και απλών ανθρώπων που κάνουν απλά καθημερινά πράγματα ή και απίθανα πράγματα και απαθανατίζονται την ώρα που δεν το περιμένουν, παίζουν προκλητικά με την ιδέα της κλεφτής- απαγορευμένης- ματιάς. Επειδή μάλιστα χρονολογικά εκτείνονται από το 1850 έως το σήμερα, θα μπορούσε να πει κάποιος πως είναι κάτι σαν την ιστορία της εισβολής του φακού στη σφαίρα του ιδιωτικού.

Καλό θέμα για μια έκθεση καθώς το μεγαλύτερο μέρος από τα εκθέματα είναι υλικό ευρείας κατανάλωσης, από αυτό που αφορά τα σκανδαλοθηρικά έντυπα και σερβίρεται ουσιαστικά με τον ίδιο τρόπο των εντύπων αυτών. Μπορεί δημοσίως να αρνούμαστε ότι πεθαίνουμε να ρίξουμε μια ματιά σε αυτού του τύπου τις εικόνες, αλλά η έκθεση της Τate καταδεικνύει πόσο μεγάληκαι ακαταμάχητη- γοητεία μπορούν να μας ασκήσουν. Τόσο που να μην μπορούμε να πάρουμε τα μάτια τους από πάνω τους. Γιατί δεν έχει νόημα να πεις σε ένα παιδί ή σε έναν ενήλικο να πάρει τα μάτια του από εικόνες σεξ και βίας- δεν θα αντισταθεί, θα κοιτάξει και μάλιστα επίμονα.

Τα εκθέματα προέρχονται κατά κύριο λόγο από σημαντικούς δημιουργούς της φωτογραφίας όπως ο Ανρί-Καρτιέ Μπρεσόν, η Ναν Γκόλντιν, ο Γκι Μπουρντέν, ο Ρόμπερτ Φρανκ, ο Χέλμουτ Νιούτον κ.ά., αλλά και από πολλούς ερασιτέχνες ή λιγότερο γνωστούς φωτογράφους.

Παράδειγμα ο Μπρασάι, ο γεννημένος στην Ουγγαρία νυχτερινός περιπατητής του Παρισιού, στον οποίο οφείλουμε αξιομνημόνευτα ενσταντανέ γυμνόστηθων χορευτριών, ιερόδουλων, ακόμη και οδοκαθαριστών στην Πόλη του Φωτός των 20s και 30s.

Στα τέλη του ΄30 ο Γουόκερ Εβανς χρησιμοποιούσε μια κρυμμένη φωτογραφική μηχανή στο Μετρό της Νέας Υόρκης για να απαθανατίζει τις συσπάσεις του προσώπου των επιβατών. Υπάρχουν όμως και παλαιότερα παραδείγματα ηδονοβλεπτικής εισβολής στον ιδιωτικό χώρο. Από το 1890 ο Τζέικομπ Ρίις, ένας ρεπόρτερ της Νέας Υόρκης ταγμένος στη σταυροφορία για το καθάρισμα των υπονόμων της πόλης, φωτογράφιζε νύχτα τους περιθωριακούς και άστεγους στα καταγώγιά τους απαθανατίζοντας φτώχεια και βρωμιά δίχως φραγμούς. Λέγεται ότι οι κυρίες της εποχής λιποθυμούσαν στη θέα των φωτογραφιών του Ρίις. Δεν φαντάζεται κάποιος ότι μπορούν να έχουν την ίδια επίδραση και στις ημέρες μας- κάτι που όμως τείνουν να επιτύχουν οι εικόνες της φωτορεπόρτερ του «Μagnum» Σούζαν Μεϊσέλας, γνωστής κυρίως από μια φωτογραφία της, στο Κουέστα Ντελ Πλόμο, με μια ακέφαλη σπονδυλική στήλη ανοιγμένη έως το μυελό με φόντο ένα υπέροχο τοπίο της Νικαράγουας.

Η σειρά της Carnival Strippers, με ενσταντανέ ξελιγωμένων ανδρών την ώρα που παρακολουθούν στριπτιζέζ είναι επηρεασμένη από τον μετρ του είδους Weegee (Γουίτζι), τον Αμερικανό φωτογράφο εγκλημάτων των 50s που ήταν παθιασμένος με την ηδονοβλεψία του φακού. Πολλοί απαθανάτισαν τον τρόμο, το έγκλημα και το σεξ ωμά, αλλά κανένας όσο ο Weegee. Μέσα από τον φακό του κατέγραψε όλη τη μανία, τα δάκρυα, την απόγνωση, τη λαγνεία και τον πόνο της γενιάς εκείνης. Εβγαινε κάθε νύχτα κυνηγώντας το σεξ και την καταστροφή και συνήθως τα έβρισκε, για να τα παραδώσει σχεδόν συστραμμένα και με τρομακτικές αντιθέσεις στο αναγνωστικό του κοινό.

Ο Weegee συνήθως «έκλεβε» τα ενσταντανέ του κι έτρεχε. Τριάντα χρόνια μετά στην Ιαπωνία ένας φωτογράφος ονόματι Κοχέι Γιοσιγιούκι περνούσε μήνες ανάμεσα σε ένα πλήθος ηδονοβλεψιών που συγκεντρώνονταν τη νύχτα σε ένα πάρκο του Τόκιο με μοναδικό σκοπό να δουν- και να αγγίξουν- τα ζευγάρια που έκαναν έρωτα στο σκοτάδι. Και κατέγραψε τους περισσότερους από τους θεατές και τους «πρωταγωνιστές» με φακό υπέρυθρων ακτίνων.

Οι επιμελητές της Τate Μodern δεν ορρωδούν προ ουδεμιάς φωτογραφίας- ακόμη και φωτογραφίες των ερασιτεχνών με εργάτες και εργάτριες του σεξ για παράδειγμα επί το έργον, τραβηγμένες από μια κρυψώνα απέναντι από τον χώρο δράσης.

Και κάμερες παρακολούθησης
Το τελευταίο τμήμα της έκθεσης (τέσσερις αίθουσες) αφορά τα μέσα και το αποτέλεσμα από τις κάμερες παρακολούθησης. Εικόνες από πύργους στη Βόρεια Ιρλανδία ή από τους γερμανικούς δρόμους, ακόμη και από τη συστάδα καλωδίων του συστήματος που κάνει δυνατή την παρακολούθηση κινητών τηλεφώνων, οι οποίες όμως δεν ασκούν σε καμία περίπτωση την ίδια γοητεία με τα «κλεμμένα» ενσταντανέ επωνύμων.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι αν όλα αυτά είναι μοντέρνα τέχνη. Είναι όμως σαν να έχει απαντηθεί: Πλέον η φωτογραφία θεωρείται έργο τέχνης καθώς αντανακλά τον πολιτισμό μας και την εξέλιξή του. Παραβατικές, χυδαίες, ακόμη και εξοργιστικές φωτογραφίες δημοσιεύονται καθημερινά σε σκανδαλοθηρικά έντυπα και το ευρύ κοινό ανταποκρίνεται με χαρά και, εν τέλει, ηδονή (έστω και κρυφή) σε αυτές. Αποτελούν λοιπόν τον καθρέφτη μας και αντικείμενα του πόθου μιας ηδονοβλεψίας που δεν αφορά μόνο το φακό, αλλά όλους μας…

ΙΝFΟ

Η έκθεση «Εxposed: Voyeurism, Surveillance and the Camera» στην Τate Μodern του Λονδίνου θα διαρκέσει έως τις 3 Οκτωβρίου.