Στις πολυεθνικές η νέα δουλεία

Δεν είναι τυχαίο πως αυτή την εποχή στην Αθήνα παίζονται τρία θεατρικά κείμενα με παραπλήσιο περιεχόμενο, χωρίς, βέβαια, να μιμούνται το ένα το άλλο
Το θέμα τους περιστρέφεται γύρω από την πιο απάνθρωπη σήμερα μεταλλαγή της εκμετάλλευσης ανθρώπων από ανθρώπους. Πρόκειται και στις τρεις περιπτώσεις για τον τρόπο που συνθλίβει και ισοπεδώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και συχνά την ίδια τη ζωή ο καπιταλισμός με τη μορφή της παγκοσμιοποιημένης πολυεθνικής του οργάνωσης.

Στο θέατρο παίζεται για δεύτερη χρονιά με επιτυχία το έργο του Γκαλθεράν «Η μέθοδος Γκρόνχολμ» για το οποίο ήδη έγραψα πέρυσι. Στο Θέατρο του Νέου Κόσμου παίζεται το έργο «Χρυσές δουλειές» του Στίβεν Τόμσον και από τον Θεατρικό Οργανισμό «Νέος Λόγος» στο Studio Μαυρομιχάλη παίζεται το έργο του Μάικ Μπάρτλετ «Οροι συμβολαίου».

Γιατί αυτή η πύκνωση και γιατί αυτή η στροφή των ανθρώπων του θεάτρου μας σ΄ αυτή τη θεματική; Χωρίς ακόμη σε μας εδώ, λόγω της γνωστής μιζέριας, να έχουν φτάσει οι χιτλερικού στρατοπέδου οργανωμένες εκμεταλλεύσεις του ανθρώπινου δυναμικού (κακομελέτα κι έρχεται, όπου να ΄ναι με τις ντιρεκτίβες και τις «δεσμεύσεις» που θα υποχρεωθούμε να αποδεχτούμε), ήδη τα μηνύματα είναι πλέον εκκωφαντικά και καλά θα κάνουμε να ακούσουμε αυτή τη φορά τους υποψιασμένους συγγραφείς που διεκτραγωδούν τις δαιμόνιες μεθόδους που επιστρατεύουν οι τεχνοκράτες του παγκοσμιοποιημένου στρατοπέδου, μήπως τουλάχιστον αν όχι να τα αποφύγουμε τα βασανιστήρια, ας είμαστε προετοιμασμένοι και γιατί όχι να οργανώσουμε αν όχι τις αντιδράσεις μας (πράγμα, φοβάμαι, αδύνατον), τουλάχιστον τις στρατηγικές πιο ανώδυνης καταναγκαστικής εργασίας.

Στο Studio Μαυρομιχάλη ο Μάικ Μπάρτλετ έγραψε ένα έργο που αγγίζει τα όρια του θεατρικού ντοκιμαντέρ. Βρισκόμαστε πλέον στον γνωστό και δουλεμένο χώρο του ακραίου νατουραλισμού. Δεν βρίσκω ξεπερασμένη την καταφυγή σ΄ αυτό το καταγραφικό λογοτεχνικό είδος. Ο νατουραλισμός στην τέχνη εμφανίστηκε όχι, βέβαια, ως αισθητικό παραξένισμα, αλλά στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα στην ακμή και στην αθλιότερη φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Εκείνη η εποχή γέννησε σε μισόν αιώνα δύο παγκόσμιους πολέμους, μια μεγάλη επανάσταση και μια από τις μεγαλύτερες ανατροπές σε καλλιτεχνικό και επιστημονικό επίπεδο. Νέα ρεύματα γεννήθηκαν στην τέχνη και νέες Επιστήμες είδαν το φως.

Και τίποτε δεν θα είχε γίνει από αυτά αν δεν είχε προηγηθεί η Απογραφή του νατουραλισμού, που προσφυώς στα ελληνικά μεταφράστηκε ως Φυσιοκρατία. Εστω κι αν τα καταγραφόμενα δεν ήταν μόνο φυσικά ή κοινωνικά φαινόμενα αλλά και ήθη και αξίες. Μόνο που η μέθοδος καταγραφής ήταν η πιστή και επιστημονική ακρίβεια και η ωμή περιγραφή των φαινομένων, φυσικών, ηθικών και πνευματικών. Είναι η εποχή που ιδρύεται ως επιστήμη η Ψυχολογία, η Ψυχανάλυση, η Κοινωνιολογία, η Πολιτική Οικονομία, η Γενετική, η Εξελικτική Θεωρία, η Ακτινολογία, η Εγκληματολογία, η Μαθηματική Λογική κ.λπ. Οταν ο Ζολά όριζε την τέχνη ως μια φέτα ζωής και απαιτούσε με επιχείρημα το τότε πλέον κατακτημένο εργαλείο τη φωτογραφία και σε λόγο τον φωτογράφο, να αποτυπώνεται η ζωή και τα φαινόμενα του βίου με την ακρίβεια του μικροβιολογικού και του ακτινογραφικού εργαστηρίου, σκοπό είχε να συλλάβει, αφού τους καταγράψει, τους νόμους που κυβερνούν την κοινωνία και τα αίτια που δημιουργούν τις παρεκκλίσεις από τη λογική ή το φυσικό. Η Νανά π.χ. είναι κοινωνικό προϊόν ή βιολογική εκτροπή; Είναι κανείς ή γίνεται; Μπορεί να είναι κανείς καλός μέσα σε μια σάπια κοινωνία, όπως ρωτάει ο Μπρεχτ στον «Καλό άνθρωπο του Σετσουάν»; Ο άνθρωπος πρέπει ν΄ αλλάξει ή το σύστημα, όπως δογμάτιζε ο Μαρξ; Ο Μπάρτλετ στήνει μια φανταστική κάμερα απέναντι από το γραφείο της προσωπάρχη μιας πολυεθνικής και καταγράφει εικόνα και ήχο με τις συναντήσεις της με μια συγκεκριμένη υπάλληλο. Η πιστότητα της καταγραφής είναι θαυμαστή, τουλάχιστον στο επίπεδο του κειμένου, την εικόνα καλούνται να αναπαραστήσουν οι δύο γυναίκες ηθοποιοί, το golden girl και το υπαλληλικό γρανάζι.

Ο πειρασμός που είχε να ξεπεράσει ο συγγραφέας είναι σαγηνευτικός. Να αποποιεί κάθε σχόλιο, κάθε υπαινιγμό, κάθε έξωθεν μαρτυρία και φυσικά κάθε κριτική ματιά. Σ΄ ένα μακρύ τραπέζι στις δύο άκρες εγκαθίσταται κάθε φορά με τον ίδιο ψυχρό τελετουργικό τρόπο η διαχειρίστρια του ανθρώπινου υλικού και το ανθρώπινο υλικό. Το τελετουργικό επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα σχεδόν υστερικά δεκατέσσερις φορές.

Δεν θα με εξέπληττε αν μια ειδική έρευνα από ψυχοκοινωνιολόγους μάς πληροφορούσε πως οι μέθοδοι που ακολουθούνται στις πολυεθνικές για να διαχειριστούν με τον πλέον «παραγωγικό» τρόπο το ανθρώπινο προζύμι είναι ακριβώς οι ίδιες που χρησιμοποιούσαν οι φανατικοί της Ιεράς Εξέτασης, οι Μπόερς εναντίον των νέγρων, οι ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα κομματόσκυλα στα γκουλάγκ, οι ΕΣΑτζήδες στο Μακρονήσι και πρόσφατα στο ΕΑΤ-ΕΣΑ και βεβαίως οι Αμερικανοί στο Ιράκ και στο Γκουαντάναμο. Οι ίδιες ακριβώς μέθοδοι. Κατά τη φιλοσοφία αυτής της τακτικής, ο άνθρωπος δεν είναι μόνο εφευρέτης εργαλείων, είναι ο ίδιος ένα εργαλείο και μόνον. Εξάλλου αυτός ήταν ο αριστοτελικός ορισμός για τον δούλο: έμψυχον όργανον, δηλαδή εργαλείο με ψυχή. Και θα έλεγα «δυστυχώς με ψυχή» γιατί πότε πότε μου αρρωσταίνει και γίνεται άχρηστο, δύσχρηστο, ενώ «τρώει» κιόλας!!

Στο έργο του Μπάρτλετ η σχέση του υπαλλήλου με την επιχείρηση είναι λεπτομερώς καταγεγραμμένη στο συμβόλαιο εργασίας. Οι όροι αυτοί ρυθμίζουν ποιότητα και ποσότητα εργασίας, σχέσεις με άλλους ανθρώπους (αυστηρά προδιαγεγραμμένες), πλήρη αφοσίωση στους σκοπούς και στα προγράμματα της απρόσωπης και ως εκ τούτου τυραννικής ιδιοκτησίας, ρυθμίζουν όρια κινήσεων εντός και εκτός δουλειάς και την εκ των προτέρων παραχώρηση στα αφεντικά να παρακολουθούν και να κρίνουν τη συμμόρφωση προς τους κανόνες που έχουν γίνει αποδεκτοί. Το σεξ ελέγχεται, ο έρωτας ελέγχεται, η τεκνοποιία ελέγχεται, ο θάνατος ελέγχεται. Υπερβολές; Φαίνεται πως όποιος αμφιβάλλει είναι νυχτωμένος βαθιά. Οι όροι του συμβολαίου δεν έχουν άλλο σκοπό από το να εξασφαλίζουν το παραγωγικό άπαντον του υπαλλήλου. Δεν είναι κατηχητικό οι επιχειρήσεις για να καθορίζουν ηθικές ή κοινωνικές ή ακόμη και βιολογικές συμπεριφορές. Ολες οι απαγορεύσεις, οι παρακολουθήσεις δεν έχουν να κάνουν με μια φιλοσοφία ζωής. Η επιχείρηση δεν σου ζητά όπως η Ιερά Εξέταση να αποσκορακίσεις μιαν αίρεση, ούτε όπως το κόμμα να επιστρέψεις στο μαντρί ούτε όπως τα φασιστικά καθεστώτα να αλλάξεις δέρμα, ιδέες κ.λπ. Οχι η επιχείρηση απαγορεύει ό,τι μπορεί να σου στερήσει την αφοσίωση στην εργασία, να μειώσει την παραγωγικότητά σου και χαθεί η σωστή σχέση νόρμαςμισθού.

ΙΝFΟ

«Οροι συμβολαίου» στο Studio Μαυρομιχάλη (Μαυρομιχάλη 134, Εξάρχεια.
Τηλ. 210.6453330)

Συνομιλία ανύποπτων ατόμων

Η Χριστίνα Μπάμπου – Παγκουρέλη έκανε έναν μεταφραστικό άθλο. Γιατί χρειάζεται μεγάλη πειθαρχία και ευσυνειδησία να μεταγράψεις ένα γλωσσικό ντοκουμέντο, πράγμα που ήταν το συγγραφικό ζητούμενο και κατόρθωμα. Σχεδόν απομαγνητοφώνηση συνομιλίας ανύποπτων ατόμων.

Ο Γιώργος Ζιάκας υπονόμευσε με έναν αριστουργηματικό συμβολισμό το τεχνοκρατικό τραπέζι. Εβαλε ανάμεσα στα δύο άτομα μια γυάλα με χρυσόψαρα!! Ναι, χρυσόψαρα μεν, στη γυάλα δε!

Ο σκηνοθέτης Φώτης Μακρής έκανε πολλά, ενώ φαίνεται πως δεν έκανε τίποτα. Αλλά χωρίς το άγρυπνο βλέμμα ενός ρυθμιστή ο ηθοποιός από έξι θέλει να αυτοσχεδιάσει, να κάνει μια χειρονομία, να ρίξει μια ειρωνική ματιά, να υπογραμμίσει. Και ο Μακρής προφύλαξε τις δύο έξοχες συνεργάτιδές του από κάτι τέτοιο.

Και πέτυχε μια συμπεριφορά που θύμιζε νεκροτομείο, με τον ιατροδικαστή να κόβει και να ράβει ψύχραιμος και εθισμένος, ώστε να μασάει κι ένα σάντουιτς και το «πτώμα» να δίνει «απαντήσεις» ανάλογες με τη συμπεριφορά του νυστεριού. Η Στέλλα Κρούσκα (προσωπάρχης) και η Εκάβη Ντούμα (υπάλληλος) δίνουν ρεσιτάλ νατουραλιστικού θεάτρου, ό,τι θα ενθουσίαζε τον περίφημο Οτο Μπραμ, της ακμής του γερμανικού νατουραλισμού που επιζητούσε την «αποθεατροποίηση του θεάτρου».