[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Μαθήματα επιβίωσης

Κλίμα φόβου και ανασφάλειας χαρακτηρίζει εδώ και πολύ καιρό την ελληνική κοινωνία, με ευρείες διακυμάνσεις ως προς την έντασή του. Φόβος και ανασφάλεια που πηγάζουν από αντικειμενικές και υποκειμενικές συνθήκες. Από τη μια είναι η ίδια η κοινωνική πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται από την αύξηση της εγκληματικότητας, την οικονομική κρίση και τη δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας και από την άλλη η εσωτερίκευση του φόβου και η διαχείρισή του. Συλλογικό άγχος, φοβίες, αυτοπεριορισμοί, εσωστρέφεια είναι μερικές μόνο από τις επιπτώσεις των αδιεξόδων που βιώνουμε. Το βασικότερο σύμπτωμα αυτής της κατάστασης είναι η αίσθηση του ατόμου ότι δεν θα τα καταφέρει και ότι κανείς δεν μπορεί να το βοηθήσει. Όπως και στα φοβικά άτομα, έτσι και στο συλλογικό-κοινωνικό επίπεδο παρατηρείται υπερευαισθησία, απομόνωση και περιορισμένη δυνατότητα διεκδίκησης των δικαιωμάτων των πολιτών. Απειλείται ο κοινωνικός ιστός, η κοινωνική αλληλεγγύη αντικαθίσταται από την ανησυχία και το άγχος, ο φόβος μετατρέπεται σε τρόμο. Όπως εξάλλου έχει δηλώσει προ πολλού ο σπουδαίος ψυχαναλυτής Λακάν «… η φοβία δεν είναι τόσο απλή, αφού περιλαμβάνει στοιχεία σχεδόν μη αναγώγιμα, ελάχιστα αναπαραστάσιμα».

Οι συλλογικοί φόβοι των ελλήνων πολιτών περιλαμβάνουν τον φόβο της εγκληματικότητας και την ανασφάλεια, τον φόβο της φτώχειας και της ανεργίας, τον φόβο για το αύριο. Ο Έλληνας είναι ο πιο φοβισμένος ευρωπαίος πολίτης σύμφωνα με την περυσινή έρευνα του Ευρωβαρόμετρου.

Ζούμε σε μια κοινωνία υπό κρίση, όπου το ζητούμενο είναι τόσο η διαμόρφωση μιας ελάχιστης κοινωνικής συναίνεσης για την αντιμετώπιση των δυσμενών συνθηκών, όσο και η πρόληψη των επικίνδυνων καταστάσεων και των κρίσεων πανικού. Ίσως γι΄ αυτόν τον λόγο κρίθηκε ως απαραίτητη η ενημέρωση των μελών της κυβέρνησης στο ζήτημα της διαχείρισης των πολιτικών (και όχι μόνο) κρίσεων από τον κ. Ρον Χάιφετζ, καθηγητή του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ.

Το πεδίο της διαχείρισης κρίσεων είναι ευρύτατο και περιλαμβάνει την κρίση από φυσικές καταστροφές, τις οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές κρίσεις. Τα βασικά σημεία παραμένουν κοινά: η αναγνώριση του κινδύνου, τα σενάρια των κρίσεων, η αναγνώριση των συναισθημάτων, η διατήρηση της ψυχραιμίας και της ορθολογικής στάσης, ο συντονισμός των ενεργειών, η εκτίμηση των επιπτώσεων κ.ά. Κύριο χαρακτηριστικό της διαχείρισης των πάσης φύσεως κρίσεων είναι η επιβίωση με την ευρεία έννοια και η διατήρηση ή επαναφορά της τάξης μέσα από το χάος και τη σύγκρουση.

Μόνο που αυτή η χρήσιμη γνώση και η μεθοδολογία για τη διαχείριση των κρίσεων πρέπει να διαχυθεί και σε ευρύτερες πληθυσμιακές και κοινωνικές ομάδες, διαρρέοντας από τα στεγανά της κεντρικής εκτελεστικής εξουσίας. Τα μαθήματα επιβίωσης χρειάζονται στους νέους άνεργους πτυχιούχους ή/και στους μακροχρόνια ανέργους, στα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, στις κατηγορίες των επαγγελματιών που υποφέρουν από έντονο εργασιακό άγχος, στους ασθενείς και τους εγκλείστους, τους μετανάστες και όσους απειλούνται από τον οικονομικό και κοινωνικό αποκλεισμό.

Η επιβίωση δεν είναι αυστηρά πολιτική υπόθεση, αλλά ευρύτερα κοινωνική και εστιάζεται στο συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Η επιβίωση επιπρόσθετα είναι τέχνη. Αν και το υπόβαθρό της στηρίζεται στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανεξαρτησία, ωστόσο οι τεχνικές της είναι προϊόντα βιωματικής μάθησης και εσωτερίκευσης. Έτσι, πέρα από την αναγνώριση των κινδύνων και των επιπτώσεων των φοβικών κοινωνιών για τη δημοκρατία και τους θεσμούς, οφείλουμε να υιοθετήσουμε και άλλου τύπου παρεμβάσεις με στόχο τη διαχείριση και την αντιμετώπισή τους.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ

Η επιβίωση δεν είναι αυστηρά πολιτική υπόθεση, αλλά ευρύτερα κοινωνική και εστιάζεται στο συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Η επιβίωση επιπρόσθετα είναι τέχνη

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι καθηγήτρια Εγκληματολογίας, αντιπρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου