Φαινόμενα

Βία κατά των πιο αδύναμων
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Η Κούνεβα στη ΝΕΤ, πλάτη στον φακό για να κρύβεται το κατεστραμμένο πρόσωπο. Η Αφγανή μάνα που θρηνεί το 15χρονο αγόρι της στις ειδήσεις
Δυο γυναικείες φιγούρες- σύμβολα μιας νέας, πρωτοφανούς βίας, που βάζει στόχο τον αδύναμο, τον φτωχό, τον παρία, τον απροστάτευτο. Μιας βίας που ντροπιάζει διπλά τον ελληνικό πολιτισμό, ο οποίος αυτοδιαφημιζόταν ως φιλήσυχος και ανθρώπινος απέναντι σε χώρες και πολιτισμούς που υποτίθεται ήταν πιο εξοικειωμένοι με τη βία και την αναπαρήγαγαν σε πλήθος μορφών.

Θεωρούσαμε ότι η ελληνική κοινωνία πόρρω απείχε από το μοντέλο της αμερικανικής κοινωνίας, όπου ο εθισμός στη βία μέσω του θεάματος, ιδίως για κοινωνικά περιβάλλοντα φτωχά και περιθωριοποιημένα, σε συνδυασμό με την εύκολη πρόσβαση στα όπλα, παρήγε φαινόμενα μαζικής, δολοφονικής βίας. Θεωρούσαμε για παράδειγμα, ότι ο ελληνικός πολιτισμός δεν είχε καμιά σχέση με πολιτισμούς, όπου σκληρές παραδόσεις ήθελαν τις γυναίκες να είναι θύματα μιας «νομιμοποιημένης» βίας, απόρροια της αντρικής εξουσίας.

Και αίφνης ήρθαμε αντιμέτωποι με αυτήν ακριβώς τη μορφή της βίας, που διαλύει κάθε ψευδαίσθηση για την ποιότητα του πολιτισμού μας. Γιατί δεν είναι ούτε ξέσπασμα των καταπιεσμένων κατά των καταπιεστών τους, όπως θέλουν οι λαϊκοί μύθοι, ούτε επίδειξη δύναμης των πλούσιων και ισχυρών κατά των φτωχών, όπως έδειξε η Ιστορία, αλλά μια άγρια, κτηνώδης βία μεταξύ «ομοίων», μεταξύ εξίσου αδύναμων ως προς τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Όμοιοι εναντίον ομοίων. Η αγριότερη σύγκρουση. Υποτίθεται ότι αν άφησαν σφραγίδα πολιτισμού οι αγώνες για τη δημοκρατία και την ταξική συνείδηση, αλλά και οι αιώνες του θριάμβου της χριστιανικής πίστης ήταν αν μη τι άλλο η αδελφοσύνη των ομοίων, η αλληλοϋποστήριξη. Ίσως ήταν μύθοι όλα αυτά. Ωστόσο είχαν επιβάλει ένα αίσθημα δέους για τους παραβάτες. Κι όμως. Επιστρέψαμε πολύ εύκολα στη βαρβαρότητα. Γιατί πρώτα την αποδεχτήκαμε μέσω του τηλεοπτικού θεάματος. Εκεί καταργήθηκε το δέος στο όνομα μιας δήθεν πλακατζίδικης απενοχοποίησης των ενστίκτων. Το όμοιος εναντίον ομοίου αποτέλεσε τον πυρήνα των πρώτων ριαλιτζίδικων θεαμάτων.

Εθιστήκαμε σε αυτήν τη μορφή βίας. Θεωρήσαμε μάλιστα εξόχως διασκεδαστικά τα ξεσπάσματα και άκρως εκτονωτική, από την ένταση της σκληρής καθημερινότητας, τη χλεύη εναντίον διάφορων «νούμερων» που προσφέρονταν δήθεν «οικειοθελώς» για να σπάσει πλάκα το φιλοθέαμον εις βάρος τους.

Όλα αυτά κάθε άλλο παρά καινούργια στοιχεία των κοινωνιών ανέδειξαν- Αλλά αυτό που πέτυχε η τηλεοπτική αναπαραγωγή τους ήταν η κατάργηση του δέους, του ελάχιστου κανόνα σεβασμού του συνανθρώπου. Αιώνες πολιτισμού δεν χρειάστηκαν παρά μερικές δεκαετίες ριαλιτζίδικων τηλεκαβγάδων για να επιστρέψουν οι δυτικές κοινωνίες εκεί απ΄ όπου ξεκίνησαν, στην απάνθρωπη βαρβαρότητα του Μεσαίωνα.

Αυτές είναι οι θυματοποιημένες κατηγορίες του παγκοσμιοποιημένου τηλεθεάματος. Στα παιδιά, των φτωχών και μεταναστών για παράδειγμα, στρέφονται τα ριάλιτι και τα ψευδοτάλεντ σόου για να εξασφαλίσουν θέαμα που να πουλάει. Πιτσιρίκια που έχουν ταλέντα, αλλά όχι την οικονομική δυνατότητα να τα καλλιεργήσουν σε ακριβά σχολεία, αποτελούν το βασικό υλικό ενός ηδονοβλεπτικού θεάματος, που «νομιμοποιεί» διά του σόου την εμπορική εκμετάλλευση της παιδικής δροσιάς. Οι φτωχοί γίνονται υλικό για παντός είδους ριάλιτι, προσφέροντας την τραγωδία της ύπαρξής τους σαν ντεκόρ για να προβληθεί η ψευδοευτυχία των καταναλωτικών κοινωνιών. Τα συνηθίσαμε πολύ γρήγορα και πολύ εύκολα όλα αυτά.


Κοινωνίες χωρίς συνείδηση

Συνηθίσαμε και τα θεάματα βίας, τους σκοτωμούς, την υστερική κατανάλωση τρόμου, όλη αυτήν την πολτώδη κουλτούρα που εξαγριώνει ένστικτα και κρατά ερεθισμένο κυρίως το αίσθημα του φόβου. Σε αυτό βασίστηκαν τα καταναλωτικά υπερθεάματα, σε αυτό βασίζεται ο πολιτικός λαϊκισμός, σε αυτό βασίζεται και ο φασισμός. Καταφέραμε να γίνουμε φοβισμένοι, εξαγριωμένοι εναντίον του διπλανού μας. Γι΄ αυτό και μπορεί να μοιάζει σαν να ξεπερνά και την πιο διεστραμμένη φαντασία η τραγωδία της οικογένειας των Αφγανών που ξέφυγαν από τις βόμβες της Καμπούλ για να χάσει τη ζωή του ο γιος τους στα κάτω Πατήσια της «ειρηνικής» Ελλάδας, αλλά ήταν θέμα χρόνου να συμβεί. Κανένας πόλεμος δεν είναι τόσο άγριος όσο αυτός που ξεσπάει εκεί που χάνεται η συνείδηση.