[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Κρίση και ηθικά διλήμματα

Όταν οι συνθήκες καθιστούν αναγκαία τη διεύρυνση της κοινωνικής προστασίας, τότε συνήθως διαπιστώνεται ότι οι προβλεπόμενοι για αυτήν πόροι έχουν ήδη κατασπαταληθεί. Στα χρόνια που έρχονται θα αποκαλυφθούν πολλά και σκληρά πράγματα για την ιστορική ποιότητα διακυβέρνησης της χώρας. Ιστορική όμως και η ευκαιρία να δούμε τα πράγματα με αντικειμενικό τρόπο, χωρίς εξορκισμούς ή ιδεοληψίες, προκειμένου να ανασχεδιάσουμε με σαφείς και ρεαλιστικούς στόχους.

Ίσως για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες, μεγάλο μέρος της κοινωνίας αρχίζει να αποστρέφεται τον λαϊκισμό, να αναζητά την αλήθεια και να αναγνωρίζει ως συλλογική πρόκληση την ανάταξη της οικονομίας. Καμία ομάδα πολιτών δεν προσβλέπει σε οφέλη από την κρίση, ούτε οι συμμετέχοντες στην παραοικονομία, ούτε οι πιστωτές, κανείς. Βασική προϋπόθεση για τη στήριξη των ασθενέστερων ομάδων και τη διαχείριση του δημοσιονομικού προβλήματος είναι ο περιορισμός της φοροδιαφυγής. Κι εδώ θα αναδειχθούν τουλάχιστον τρία σοβαρά προβλήματα:

Πρώτον, η αναποτελεσματικότητα της Δημόσιας Διοίκησης. Ακόμη και τα πιο ορθά, τα πιο ηθικώς επιβεβλημένα μέτρα προσκρούουν σε τεχνικές αδυναμίες και σε υπονομευτικές νοοτροπίες. Συχνά, άλλο αποτέλεσμα επιδιώκεται από ένα μέτρο και σε άλλο καταλήγει. Στην περίπτωσή μας δεν υπάρχει η πολυτέλεια του χρόνου για σημαντικές γραφειοκρατικές αναδιαρθρώσεις ή ειδική εκπαίδευση των αρμοδίων υπαλλήλων.

Δεύτερο πρόβλημα είναι η λειτουργία των συντεχνιών, εντός και εκτός της Δημόσιας Διοίκησης. Οι συντεχνίες διατηρούν ακόμη και σήμερα τη δυνατότητα είτε της αδράνειας στην εφαρμογή των μέτρων είτε της εκβιαστικής ανατροπής τους.

Τρίτον, η συλλογικότητα στην παρανομία. Όταν μια κοινωνία ολόκληρη έχει μάθει να παρανομεί, να φοροδιαφεύγει, τότε πραγματικά δεν υπάρχει αποτελεσματικός τρόπος άμεσης συμμόρφωσής της. Ας σκεφθούμε για παράδειγμα την ίδρυση- κατά τα αμερικανικά πρότυπα- μιας Φορολογικής Αστυνομίας και ας αναλογισθούμε ποιες θα ήταν οι πιθανότητες επιτυχίας της όταν οι παρανομούντες είναι περισσότεροι από τους νομοταγείς. Ένδειξη των επιπτώσεων της συλλογικότητας στην παρανομία βλέπουμε με τα τροχαία ατυχήματα ή το πολεοδομικό χάος και πολλά ακόμη.

Φοβούμαι πως θα διαπιστώσουμε ότι η διαχείριση της κρίσης δεν είναι απλά θέμα πρωτοβουλιών σε επίπεδο αρμοδίων. Θα βρεθούμε αντιμέτωποι με την ίδια την κουλτούρα μας, το έλλειμμα στη βασική παιδεία μας ως πολιτών. Στη σχιζοφρενική κατάσταση να αναζητούμε πρότυπα συλλογικής συμπεριφοράς αντίθετα από τα πρότυπα της δικής μας ατομικής συμπεριφοράς. Αντιμέτωποι και με σκληρά διλήμματα καθώς θα πρέπει ως πολίτες-ψηφοφόροι να τοποθετηθούμε απέναντι σε πολιτικές επιλογές απελπισίας, που πέραν από οικονομικές ή κοινωνικές είναι βαθύτατα ηθικές. Για παράδειγμα, προτιμούμε τη συγκράτηση του πληθωρισμού ή τη δημιουργία ευνοϊκότερων συνθηκών για την απασχόληση; Με άδεια τα Ταμεία, προτιμούμε την ενίσχυση των συνταξιούχων ή των ανέργων; Την ενίσχυση των ασφαλιστικών ταμείων με την ένταξη σε αυτά νομίμων μεταναστών ή την αποτροπή της νομιμοποίησής τους προκειμένου να αποσυμπιεσθεί ο ανταγωνισμός στην απασχόληση; Προτιμούμε την προτροπή των υποψήφιων ξένων επενδυτών ή τη διαφύλαξη των όρων απασχόλησης; Την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας ή τον περιορισμό των ανισοτήτων; Εν τέλει, θέλουμε την ανασφάλεια μιας κοινωνίας με χαλαρότητα και ανοχές ή την ασφάλεια μιας κοινωνίας που καταπιέζεται από τους κανόνες της; Ασφαλώς, ακόμη και υπό καθεστώς κρίσης δεν ισχύουν οι απόλυτες απαντήσεις, τείνουν όμως προς το απόλυτο όσο πιο ρηχή καθίσταται η δημοκρατική μας παιδεία και συνείδηση.

Σκεφθείτε, για παράδειγμα, πόσο ρηχή αποδεικνύεται κατά περιόδους η συνείδηση ορισμένων «κλειστών συντεχνιών». Ενίοτε η ΓΣΕΕ υποστηρίζει με τέτοια ακαμψία τους όρους απασχόλησης των ήδη εργαζομένων ώστε να λειτουργεί ανασταλτικά στην πρόσληψη πρόσθετου προσωπικού. Πόσο διαφέρει αυτή η ηθική από αυτήν π.χ. των τραπεζών, που στην περίοδο των δήθεν υψηλών ρυθμών ανάπτυξης αφαίμαξαν την αγελάδα που άρμεγαν, δηλαδή τους καταναλωτές και τους επενδυτές;

Ήρθε ο χρόνος για να αποκαλυφθούν πολλές παθογένειες στους μηχανισμούς του κράτους, στους θεσμικούς φορείς της κοινωνίας μας αλλά και στη συλλογική μας συνείδηση. Βέβαιον πάντως είναι ότι, αν δεν επιτευχθεί σημαντικός περιορισμός της φοροδιαφυγής, τότε ούτε ο δημοσιονομικός φαύλος κύκλος μπορεί να ξεπερασθεί, ούτε να βρεθούν πόροι για τη χρηματοδότηση της ανάπτυξης και την προστασία των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων. Η κοινωνία μας θα σημαδευθεί από νέες αντιθέσεις και έντονα συναισθήματα αδικίας.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ

Για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες, μεγάλο μέρος της κοινωνίας αρχίζει να αποστρέφεται τον λαϊκισμό, να αναζητά την αλήθεια και να αναγνωρίζει ως συλλογική πρόκληση την ανάταξη της οικονομίας

Ο Δημήτρης Πεπελάσης είναι οικονομολόγος.