Τέσσερις νάρκες για την οικονομία

Μέχρι πρόσφατα υπήρχε διάχυτος ο φόβος μήπως η οικονομία ζήσει μια δεύτερη Μεγάλη Ύφεση, όπως αυτός εκφραζόταν τουλάχιστον από τον άνθρωπο που προέβλεψε την πρόσφατη κρίση, τον οικονομολόγο Ν. Ρουμπινί. Ευτυχώς, η δεύτερη Μεγάλη Ύφεση που φοβούνταν πολλοί, δεν ήρθε. Και τώρα, όσοι πιστεύουν ότι ζούμε σε έναν σχετικά απλό κόσμο, που η οικονομία είτε αναπτύσσεται είτε βουλιάζει, θεωρούν ότι τα νέα δεν μπορεί παρά να είναι καλά: Αν δεν υπάρχει κίνδυνος να βυθιστεί η οικονομία, τότε σίγουρα είναι καιρός να ανοίξουμε μερικές σαμπάνιες γιατί έρχεται η ανάκαμψη, πιστεύουν.

Παρόμοια αισιοδοξία υπήρχε αρχικά ακόμη και στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ που πραγματοποιήθηκε στο Νταβός. Καθώς περνούσαν οι μέρες, όμως, το κλίμα στη σύνοδο έγινε πιο βαρύ. Γιατί, όμως, από την αισιοδοξία περάσαμε στον ρεαλισμό και από εκεί σε νέο κύμα απαισιοδοξίας;

Αυτό έγινε εν μέρει, υποψιάζομαι, επειδή η ανάκαμψη που ζούμε σήμερα δεν είναι συνηθισμένη. Μπορεί τα επιτόκια να είναι ιδιαίτερα χαμηλά, αλλά αντί αυτό να οδηγεί σε αύξηση των χρηματοδοτήσεων, οι τράπεζες παραμένουν πολύ διστακτικές να εκταμιεύσουν κεφάλαια. Η εντύπωση που έχουν όλοι, είναι πως η οικονομία ζει με μηχανική υποστήριξη- και αυτό φαίνεται από τις τεράστιες αυξήσεις στα ελλείμματα των χωρών. Κανείς δεν ξέρει τι θα γίνει όταν θα «αποσυνδεθεί» αυτή η μηχανική υποστήριξη (όταν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες θα αρχίσουν να αποσύρουν τα μέτρα τόνωσης της οικονομίας που, όμως, έχουν αυξήσει τα ελλείμματα). Οι ιδιαίτερα έντονες διακυμάνσεις στα χρηματιστήρια δεν συμβάλλουν παρά στο να ενισχυθούν οι φόβοι αυτοί.

Μονομερή μέτρα
Για να το θέσουμε αλλιώς, οι οικονομικές προοπτικές εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό, όχι τόσο από δοκιμασμένους μηχανισμούς λειτουργίας των αγορών αλλά από τις άστατες, μερικές φορές, επιλογές κυβερνητικών παραγόντων και τραπεζιτών. Παρά τις περσινές υποσχέσεις από το G20 για μεταρρυθμίσεις στο χρηματοοικονομικό σύστημα, ξαφνικά φαίνεται ότι η υιοθέτηση μιας κοινής λύσης απομακρύνεται. Αυτό φαίνεται και από τα μονομερή μέτρα που λαμβάνει η αμερικανική κυβέρνηση για μεταρρυθμίσεις στις τράπεζες.

Έπειτα υπάρχει ένας δεύτερος κίνδυνος. Οι πολιτικές εξόδου της οικονομίας από τη μηχανική υποστήριξη πλέον αποτελούν βασικό θέμα συζήτησης στον δυτικό κόσμο. Άλλοι θεωρούν ότι είναι πολύ νωρίς για να μπει φρένο στα (δημοσιονομικά και νομισματικά) μέτρα στήριξης της οικονομίας. Κάποιοι πιστεύουν ότι πρέπει να αυξηθούν άμεσα τα επιτόκια, για να μην υπάρξει κίνδυνος νέας φούσκας. Και υπάρχουν και κάποιοι άλλοι- σε αυτούς περιλαμβάνομαι κι εγώ- που πιστεύουν ότι είναι καλύτερο οι πολιτικές εξόδου να αρχίσουν από τη δημοσιονομική προσαρμογή και να αφήσουμε σε χαμηλά επίπεδα τα επιτόκια.

Σύγχυση εναντίον ανάπτυξης
Η σύγχυση αυτή δεν βοηθά την οικονομική ανάπτυξη. Τι θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι επιχειρήσεις; Υψηλότερα επιτόκια; Υψηλότερους φόρους ή περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες; Μήπως πρέπει να ανησυχούν για αστάθεια στις συναλλαγματικές ισοτιμίες; Ή για εθνικές χρεοκοπίες και πιθανή αύξηση στο μακροπρόθεσμο κόστος δανεισμού;

Τι επιπτώσεις θα έχει η προσπάθεια για προσαρμογή του προϋπολογισμού στον πληθωρισμό; Η ζωή για τους κεντρικούς τραπεζίτες που είναι υπεύθυνοι για τον πληθωρισμό, γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς πρέπει να αντιμετωπίσουν πολιτικούς που λαμβάνουν μέτρα όχι μόνο με γνώμονα τις ανάγκες που έχει η οικονομία αλλά και τις προσδοκίες του εκλογικού σώματος. Η αβεβαιότητα για τις δημοσιονομικές προοπτικές, φυσικά, δεν αποτελεί μόνο προνόμιο των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Μεγάλο θέμα είναι το τι θα γίνει με την Ελλάδα και αν υπάρχει κίνδυνος τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα να επεκταθούν και σε άλλα κράτη της ευρωζώνης.

Το ελληνικό παράδειγμα
Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, η ευρωζώνη δεν έχει κεντρική δημοσιονομική αρχή για να εξομαλύνει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν μεμονωμένες χώρες. Η Ελλάδα αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλήθεια για την κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας: Δεν ζούμε πια σε έναν κόσμο που οι εξελίξεις στην οικονομία καθορίζονται από το αόρατο χέρι των αγορών. Οι οικονομικές εξελίξεις εξαρτώνται όλο και περισσότερο από το τι είναι πολιτικά δυνατό και, όπως δείχνει το ελληνικό παράδειγμα, δεν υπάρχει εγγύηση ότι το αποτέλεσμα θα είναι ελκυστικό για την οικονομία ή τις αγορές.

Η μεγαλύτερη ανησυχία όμως, όπως εκφράστηκε στο Νταβός τουλάχιστον από την πλευρά της Δύσης, είναι το ότι η οικονομική ισχύς αρχίζει να μεταφέρεται προς τα ανατολικά, προς την Κίνα και άλλες αναδυόμενες οικονομίες. Οι ΗΠΑ θα είναι ισχυρές αλλά η Κίνα και η Ινδία θα έχουν μεγαλύτερο λόγο. Μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες δεν θα έχουν τόσο μεγάλη δύναμη και, τελικά, σε συναντήσεις όπως αυτές του Νταβός θα αγνοούνται. Επίσης, ο κόσμος θα κυριαρχηθεί από αντιπαλότητες μεταξύ των υπερδυνάμεων. Οι διεθνείς σχέσεις, χωρίς αμφιβολία, θα είναι λιγότερο αρμονικές, καθώς ο δυτικός κόσμος δίνει αγώνα για να ανακάμψει οικονομικά.

Η μεγαλύτερη ανησυχία είναι ότι η οικονομική ισχύς αρχίζει να μεταφέρεται προς τα ανατολικά, προς την Κίνα και άλλες αναδυόμενες οικονομίες