«Οι ήρωες των αστυνομικών γίνονται όλο και πιο αρνητικοί»

Άνθηση γνωρίζει το αστυνομικό μυθιστόρημα- και μάλιστα με όλο και πιο αρνητικούς ήρωες- ύστερα από μεγάλη περίοδο απαξίας.
Σύγχρονα μοτίβα του είναι η διαφθορά και το οργανωμένο έγκλημα, λέει ο συγγραφέας Ανδρέας Αποστολίδης
«Την τελευταία εικοσαετία το αστυνομικό μυθιστόρημα κυριαρχείται από ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: την κοινωνική διαφθορά και το οργανωμένο έγκλημα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Ανδρέας Αποστολίδης, συγγραφέας, μεταφραστής και βαθύς γνώστης του είδους.

«Αυτό προέκυψε λόγω της κατάρρευσης του ανατολικού μπλοκ το 1989. Η εγκληματικότητα ανέβηκε και η διαφθορά παγκοσμιοποιήθηκε. Ένα μέρος των πολυδαίδαλων μυστικών υπηρεσιών και των κομματικών μηχανισμών στα κομμουνιστικά καθεστώτα παρέμεινε ως κρατική υπόσταση, ένα άλλο όμως μετατράπηκε σε μηχανισμό μαφίας. Από την άλλη, επειδή έφυγε το αντίπαλο δέος και έπαψε η πίεση των ανατολικών προς τους δυτικούς που τους κατηγορούσαν ότι είναι διεφθαρμένοι καπιταλιστές, χαλάρωσαν οι δυτικοί ελεγκτικοί μηχανισμοί.

Η διαφθορά επεκτάθηκε ιλιγγιωδώς και οι δύο υπόκοσμοι συνδέθηκαν. Βέβαια, πολλά επί μέρους τρικ και κλισέ του αστυνομικού αυτού του τύπου αρχίζουν να “βρωμάνε”, οπότε θα χρειαστεί θεματολογική ανανέωση. Άλλωστε το αστυνομικό τυποποιείται εύκολα. Βγαίνει ένας σίριαλ κίλερ και μετά βγαίνουν άλλα 5.000 βιβλία. Κάπως έτσι ξεθώριασε η μόδα για το σπλάτερ και τους σίριαλ κίλερ. Άλλωστε τα πιο καλά αστυνομικά δεν έχουν σώνει και καλά πολλή βία», εξηγεί.

Μια άλλη εξέλιξη, σύμφωνα με τον Ανδρέα Αποστολίδη, είναι ότι «οι ήρωες των καλύτερων μυθιστορημάτων είναι κακοί». Αυτό συμβαίνει κατ΄ εξοχήν στην Πατρίτσια Χάισμιθ και στον Τζέιμς Ελρόι. Ο Ελρόι γράφει βιβλία 700 σελίδων γεμάτα ντοκουμέντα, αναμειγνύοντας μυθοπλασία και δημοσιογραφική έρευνα. Αποκαλύπτει ντοκουμέντα του FΒΙ και δίκτυα πίσω από τη δολοφονία του Κέννεντυ, επινοεί όμως ένα φανταστικό τέλος. Ο Ελρόι οδήγησε το νουάρ στα όριά του. Δεν φαντάζεται κανείς πώς θα μπορούσε το είδος να πάει πιο πέρα. Πρόκειται για τον απόλυτο πεσιμισμό και τη συντριβή του αμερικανικού ονείρου, πίσω από τα οποία υφέρπει μια γενικευμένη διαστροφή. Όλοι οι ήρωές του είναι κακοί, αλλά ταυτίζεσαι μαζί τους».

Στην Ελλάδα, πάντως, υπάρχει τελευταία μεγάλη κινητικότητα καθώς όλο και περισσότεροι συγγραφείς καταπιάνονται με το είδος. Χρειάστηκε να περάσουν, εντούτοις, κάπου τριάντα πέτρινα χρόνια. «Η δικτατορία έφερε τα πάνω-κάτω», λέει ο Ανδρέας Αποστολίδης.

«Τις δεκαετίες του ΄50 και του ΄60, κάθε βιβλίο του Γιάννη Μαρή πουλούσε πάνω από 100.000 αντίτυπα. Το “Έγκλημα στο Κολωνάκι” μπορεί να πούλησε και 300.000. Στη μεταπολίτευση όμως οι αναγνώστες απομακρύνθηκαν από το αστυνομικό. Ένα μέρος του κοινού του μετακόμισε στην τηλεόραση. Επίσης η δικτατορία, μέσω της λογοκρισίας, εμπόδιζε τους συγγραφείς να γράψουν. Μεγάλο ρόλο έπαιξε όμως και η απέχθεια που προκάλεσε στον μέσο πολίτη το αστυνομικό σώμα, με αποτέλεσμα να πάρει η μπάλα και το αστυνομικό μυθιστόρημα. Με την άρση της λογοκρισίας το ΄74, υπήρχε άλλο τοπίο».

Σ΄ αυτή τη μεταιχμιακή περίοδο ο Ανδρέας Αποστολίδης υπήρξε από τους σκαπανείς του αστυνομικού. Το βοήθησε μέσω μεταφράσεων ξένων συγγραφέων που έκανε για σειρά αστυνομικής λογοτεχνίας των εκδόσεων Άγρα, τη δεκαετία του ΄80. «Αυτά ήταν βιβλία απευθύνονταν σε πιο απαιτητικούς αναγνώστες. Σκεφθείτε ότι το “Αντίο, γλυκιά μου” του Ρέιμοντ Τσάντλερ το μεταφράσαμε ξανά γιατί στην έκδοση βίπερ είχαν αφαιρέσει εβδομήντα σελίδες. Κάπως έτσι χτίστηκε από την αρχή ένα φανατικό κοινό που δεν ξεπερνούσε στην πραγματικότητα τους 5.000

αναγνώστες. Τα αστυνομικά που ξεπερνούσαν αυτά τα νούμερα ήταν συνδυασμός με άλλα είδη», λέει ο Έλληνας συγγραφέας.

ΙΝFΟ

Νέες αστυνομικές εκδόσεις

● Ανδρέας Αποστολίδης «Τα πολλά πρόσωπα του αστυνομικού μυθιστορήματος» (εκδ. Άγρα) και «Είσαι ο Παπαδόπουλος!» (εκδ.
Άγρα, διηγήματα)
● Φίλιππος Φιλίππου «Ο άντρας που αγαπούσαν οι γυναίκες» (εκδ. Πατάκη)
● Τιτίνα Δανέλλη «Τα τέσσερα μπαστούνια» (εκδ. Καστανιώτη)
● «Το τελευταίο ταξίδι» (συλλογικό, εκδ.
Μεταίχμιο)
● «Ανατομία του αστυνομικού μυθιστορήματος» (εκδ. Άγρα, επανέκδοση, συλλογικό: Τσέστερτον, Τσάντλερ, Ώντεν, Μωμ, Τοντορόφ, Γκόρκι κ.α.).

«Η αρχή έγινε με τη “Μάσκα” και το “Μυστήριο”»

«Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, ο Γιάννης Μαρής δεν ήταν ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας αστυνομικών», λέει ο Ανδρέας Αποστολίδης. Πίσω του υπήρχαν δύο περιοδικά: η “Μάσκα” που εκδόθηκε το 1935, έκλεισε στην Κατοχή και επανεκδόθηκε το 1946 και το “Μυστήριο” που κυκλοφόρησε το 1948-1950. Και τα δύο είχαν μεγάλη κυκλοφορία. Εκεί μεταφράζονταν γνωστοί ξένοι ήρωες αλλά οι μεταφραστές έγραφαν και τις δικές τους ιστορίες σε ύφος Χάμετ και Τσάντλερ. Υπήρξαν εκεί 5-6 συγγραφείς που όμως δεν έβγαλαν βιβλίο ποτέ. Την εποχή του Μαρή υπήρχαν επίσης καμιά δεκαριά ακόμα συγγραφείς (Χαιρόπουλος, Ανδρέας Μαρκάκης, Παπαγεωργίου κ.ά.), ενώ κάποιοι έγραφαν και για το ραδιόφωνο. Είναι, πάντως, χαρακτηριστικό ότι σε αντίθεση με τον αστυνόμο-και συντηρητικό οικογενειάρχη- Μπέκα του Μαρή, οι ήρωες της “Μάσκας” ήταν αλητόβιοι. Οι αναγνώστες ήταν ύποπτοι και για δεξιούς και για κομμουνιστές. Το περιοδικό ήταν μάλιστα αναγκασμένο να γράφει: δηλώνουμε ότι δεν είμαστε υπέρ του εγκλήματος».