Ένας «ατομικός αντιδραστήρας πολιτισμού» για την Ελλάδα

«Όραμα ζωής» ήταν η δημιουργία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών για τον ιδρυτή του Χρήστο Δ. Λαμπράκη. Όραμα που εκπορευόταν από την ιδιαίτερη αγάπη του για τη μουσικήσχετικές ήταν και οι σπουδές του στο εξωτερικό. Στο όραμα αυτό συνέβαλε και ο θαυμασμός του για τη μεγάλη Ελληνίδα ντίβα Μαρία Κάλλας, την οποία γνώριζε προσωπικά. Είχε βοηθήσει δε στο Ίδρυμα Υποτροφιών για λυρικούς τραγουδιστές που φέρει το όνομά της, μαζί με την- πρόσφατα χαμένη- φίλη του και συμμαθήτρια της Κάλλας, Άρντα Μαντικιάν.
Η μουσική και η εκπαίδευση στη μουσική του ελληνικού κοινού ήταν ο άξονας αυτού του οράματος. Αν και ο ίδιος προτιμούσε να λέει («ΤΑ ΝΕΑ», 1990) πως «αντίθετα δεν υλοποιεί κανένα προσωπικό όραμα. Ο ρόλος του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής και της διοίκησης του Οργανισμού Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (ΟΜΜΑ) με συμμετοχή εκπροσώπων του κράτους είναι ρόλος συντονιστικός».

Το κτίριο του Μεγάρου μελετήθηκε την περίοδο 1965-1975, σε έκταση που είχε παραχωρηθεί από το κράτος το 1956 (από τον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Παπάγο, με επισημοποίηση επί κυβερνήσεως Καραμανλή).

Τον θεμέλιο λίθο έθεσε τον Μάιο του 1976 ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής. Όμως οι εργασίες ανέγερσης σταμάτησαν το 1979 στον «σκελετό», καθώς εξαντλήθηκε το κεφάλαιο της δωρεάς (για τις μελέτες) του Ιδρύματος Σταματίου Δεκόζη- Βούρου, που ο πρόεδρός του, Λάμπρος Ευταξίας, είχε διαθέσει σε μετοχές της Εθνικής Τράπεζας – η αξία τους υποδιπλασιάστηκε ενώ τετραπλασιάστηκε το κόστος κατασκευής.

Νέο ξεκίνημα
Οι προσπάθειες για την ανέγερση του κτιρίου εντάθηκαν από τον Χρήστο Δ. Λαμπράκη, ιδρυτικό μέλος του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής (κατά τα πρότυπα του ανάλογου βιεννέζικου, στην αίθουσα του οποίου δίνεται η περίφημη πρωτοχρονιάτικη συναυλία). Ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης ανέλαβε την προεδρία του Συλλόγου μετά τον θάνατο, το 1977, της διάσημης λυρικής ερμηνεύτριας- κυρίως λίντερ- Αλεξάνδρας Τριάντη (το όνομα της φέρει πλέον αίθουσα του Μεγάρου), αδελφής του Κωνσταντίνου Κοτζιά, υπουργού και δημάρχου Αθηναίων. Εκείνη είχε ιδρύσει τον Σύλλογο το 1954 και είχε την ιδέα της κατασκευής μνημειακής αίθουσας στην Αθήνα.

Η οικονομική συνεισφορά του Συλλόγου εκτιμήθηκε σε 3,4 δισ. δρχ., πέρα από τα 2,5 δισ. των κληροδοτημάτων, ενώ η τελική δαπάνη υπολογιζόταν το 1990 σε 14,8 δισ.- κόστος που ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης συνέκρινε, σε συνέντευξή του, με τα 75 δισ. που είχε κοστίσει η Όπερα της Βαστίλλης, που εξυπηρετούσε μάλιστα μόνον το λυρικό θέατρο.

Ο Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, με πρόεδρο τον Χρήστο Δ. Λαμπράκη και με τη συνεργασία πλέον του ελληνικού κράτους, ιδρύθηκε το 1981 επί κυβερνήσεως Γεωργίου Ράλλη και ανέλαβε την ολοκλήρωση και λειτουργία του Μεγάρου. Η αποπεράτωση επιτεύχθηκε, το 1990-1991, χάρη στις συνεχείς γενναίες επιχορηγήσεις της κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου και το προσωπικό ενδιαφέρον της υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη.

Η πρώτη συναυλία
Στις 20 Μαρτίου 1991, η βιόλα του Γιούρι Μπασμέτ και οι Σολίστ της Μόσχας εγκαινίαζαν την Αίθουσα Φίλων της Μουσικής, 2.000

θέσεων, και κατ΄ επέκταση έναν «ατομικό αντιδραστήρια πολιτισμού», όπως είχε χαρακτηρίσει το Μέγαρο ο πρόεδρος του ΟΜΜΑ, με παγκόσμια ακτινοβολία και διθυραμβικά σχόλια.

«Αγαπητέ κύριε Λαμπράκη, επιτρέψτε μου να συγχαρώ εσάς και τους “Φίλους της Μουσικής” για το μεγαλοπρεπές έργο», ανέφερε χαρακτηριστικά σε τηλεγράφημά του ο τότε Πρόεδρος της Γερμανικής Δημοκρατίας Ρίχαρντ φον Βάιτσεκερ. «Η Αθήνα ύστερα από πολύχρονη εργασία και προσπάθειες πολλών ανθρώπων διαθέτει πλέον ένα κέντρο μουσικής αντάξιο σε προσφορά της μεγάλης πολιτιστικής της παράδοσης».

Η Αίθουσα Φίλων ήταν ο πρώτος συναυλιακός χώρος με ειδική μελέτη ακουστικής και αποτέλεσε και μόνιμη στέγη της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών (από την 25η Μαρτίου 1991).

Η Καμεράτα
Την ίδια ώρα γεννιόταν και η «ορχήστρα του Μεγάρου», η Καμεράτα- Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής, που άρχισε τις συναυλίες, αλλά και το εκπαιδευτικό έργο της ανά την Ελλάδα, στο οποίο έδινε μεγάλη σημασία ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης. Κάτι το οποίο είχε παρατηρήσει και ο μεγάλος φίλος του Μεγάρου, ο διάσημος βιολοντσελίστας Μστισλάβ Ροστροπόβιτς: «Το Μέγαρο Μουσικής δεν είναι μόνον ότι αποτελεί φαινόμενο. Είναι ότι εκπαιδεύει».

Την Αίθουσα των Φίλων ακολούθησαν τα φουαγιέ (που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούνται και ως χώροι εκδηλώσεων και εκθέσεων) και τα εγκαίνια της αίθουσας 500 θέσεων με το όνομα του Έλληνα ασκητή του διεθνούς μουσικού χώρου, μαέστρου Δημήτρη Μητρόπουλου- η φωτογραφία του μαζί με εκείνην της μεγάλης Ελληνίδας ντίβας Μαρίας Κάλλας κοσμούν, αντί εικαστικών έργων, τον σταθμό «Μέγαρο Μουσικής» του Μετρό.

Παράλληλα, το Μέγαρο απέκτησε- κατά τα διεθνή πρότυπακαι υπερσύγχρονο Ηχογραφικό Κέντρο, στο οποίο ηχογραφήθηκαν και CDs διάσημων δισκογραφικών εταιρειών, όπως της τζαζ Βlue Νote, αλλά και άλμπουμ διεθνώς καταξιωμένων καλλιτεχνών.

Συνεδριακό Κέντρο
Το Διεθνές Συνεδριακό Κέντρο του Μεγάρου Μουσικής άνοιγε επισήμως τις πύλες του την 1η Δεκεμβρίου 2003, παρουσία του τότε πρωθυπουργού του Βελγίου Γκάι Φερχόφσταντ, του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ρομάνο Πρόντι και του Κώστα Σημίτη.

Στις 2 Μαΐου 2004 μια συναυλία με την περίφημη Φιλαρμονική του Βερολίνου, υπό τον σερ Σάιμον Ρατλ με σολίστ τον Λεωνίδα Καβάκο σηματοδοτούσε την ολοκλήρωση. Το πρόγραμμα του Μεγάρου απλωνόταν πλέον σε όλες τις τέχνες, πέραν της Μουσικής- στις «μούσες» όπως έλεγε ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης-, ενώ ο πρόεδρος του ΟΜΜΑ και προσωπικά φρόντιζε να προσελκύει μεγάλες χορηγίες για τους θεματικούς κύκλους.

Στα χρόνια που ακολούθησαν ολοκληρώθηκε η Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη» (χορηγία και του Ιδρύματος Βουδούρη, που περιλαμβάνει το αρχείο της Αλεξάνδρας Τριάντη και σημαντικό πλούτο μουσικών χειρογράφων και ηχογραφημάτων- που δεν απευθύνονται μόνο σε ειδικούς) και ο υπόγειος σταθμός αυτοκινήτων, 750 θέσεων. Αλλά και η υπερσύγχρονη αίθουσα 1.700 θέσεων με τέσσερις εναλλακτικές σκηνές «Αλεξάδρα Τριάντη», η αίθουσα «Νίκος Σκαλκώτας» 400 θέσεων, το «Αίθριο των Μουσών» που φιλοξενεί εκδηλώσεις το καλοκαίρι, αίθουσα δεξιώσεων 1.600 τ.μ., έξι νέες αίθουσες συνεδρίων (συνολικά δώδεκα), ενώ αναπλάθεται ο περιβάλλων χώρος, ως Πολιτισμικός Χώρος «Αριστοτέλης Ωνάσης».

«Το Μέγαρο Μουσικής δεν πρέπει να λειτουργήσει συγκεντρωτικά και να αγνοήσει την περιφέρεια» έλεγε σε μία συνέντευξή του ο πρόεδρος του ΟΜΜΑ Χρήστος Δ. Λαμπράκης, που οραματιζόταν Μέγαρα Μουσικής σε όλη την Ελλάδα. Και συνέβαλε μεν στη δημιουργία Μεγάρου Μουσικής ανάλογης ολκής και στη Θεσσαλονίκη, αλλά δεν είδε να υλοποιείται το όραμα και σε άλλες ελληνικές πόλεις.

Τελευταίο του σχέδιο ήταν το πρόγραμμα «Δράση Εκτός Έδρας» για ίσες ευκαιρίες μουσικής εκπαίδευσης στην περιφέρεια- η συναυλία των πρώτων 120 σπουδαστών δόθηκε τον Απρίλιο.

«Η επιστροφή της Ελένης»

Ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης υπέγραψε και το λιμπρέτο της όπερας του Θάνου Μικρούτσικου «Η επιστροφή της Ελένης» που παρουσιάστηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (το 1993 και το 1999), στον Μουσικό Φλωρεντινό Μάη και στο Μονπελιέ (1999), ενώ ηχογραφήθηκε για την ΕΜΙ Classics
Η αρχιτεκτονική πρωτοπορία και ο Κάραγιαν

«ΤΟ ΜΕΓΑΡΟ όχι μόνον δεν υπολείπεται κανενός αντιστοίχου ευρωπαϊκού έργου αλλά βρίσκεται σε πολλά σημεία στην πρωτοπορία της τεχνολογίας σε ό,τι αφορά στις λύσεις που δόθηκαν στο κτίσμα», έλεγε ο πρόεδρος του ΟΜΜΑ το 1990 στα «ΝΕΑ» και στην Ελένη Σπανοπούλου- η αρχιτεκτονική ήταν, πέρα από τη μουσική, ένας ακόμη τομέας στον οποίο διακρινόταν για τις γνώσεις του. Στον σχεδιασμό του Μεγάρου συμμετείχαν μεταξύ άλλων ο αρχιτέκτονας του κτιρίου της Φιλαρμονικής του Βερολίνου Χανς Σαρούν, ο Αμερικανός Φίλιπ Τζόνσον και ο ακουστικολόγος Χάινριχ Κάιλχολτς, τον οποίο φέρεται να είχε συστήσει στην Αλεξάνδρα Τριάντη ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, που- αν και είχε ξεχάσει τις ρίζες του από την Κοζάνη- είχε εκφράσει επιθυμία να εγκαινιάσει το Μέγαρο.

Παράδειγμα αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας;

Καμιά από τις λευκές πλάκες συνολικού εμβαδού 7.500 τ.μ. (πάχους 4 εκ. αντί του συνήθους 1,5 εκ., από μάρμαρο Διονύσου) που «τυλίγουν» το Μέγαρο Μουσικής δεν αγγίζει το κτίριο. Είναι βιδωμένες πάνω σε ειδικό μεταλλικό πλέγμα και όχι καρφωμένες και ανάμεσα στις πλάκες και στο κτίριο υπάρχουν μονωτικά υλικά και κυκλοφορεί αέρας που «εξασφαλίζει διάρκεια ζωής στην κατασκευή».

Ακόμη, στο εσωτερικό η ειδική ξυλεπένδυση – που βοηθά την περίφημη ακουστική των συναυλιακών χώρων- ήρθε κομμάτι κομμάτι από τη Γερμανία και «αναρτήθηκε» επίσης στις πλευρές των αιθουσών.

Ζωντάνεψε ένα αρχαίο θέατρο

ΩΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης στήριξε έμπρακτα την αναβίωση, ύστερα από 23 αιώνες, ενός μικρού και καλά διατηρημένου αρχαίου θεάτρου στην Παλαιά Επίδαυρο, που λειτουργούσε έως τον 3ο4ο αιώνα π.Χ. Το θέατρο- τουλάχιστον ως προς τα πρώτα αποκαταστημένα μαρμάρινα και πώρινα εδώλιά του- λειτούργησε ξανά τον Ιούλιο του 1995, όταν με πρωτοβουλία του Δήμου Επιδαύρου και του αρχιτέκτονα Μάνου Περράκη, μέλους του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής», και με την προτροπή των υπουργείων Πολιτισμού και Τουρισμού, υποβλήθηκε πρόταση στον Σύλλογο για ένα Φεστιβάλ στον χώρο, υπό τον τίτλο «Μουσικός Ιούλιος».

Μερικά χρόνια αργότερα ως επιτυχημένος καλοκαιρινός θεσμός (συνδυάστηκε και με εκδηλώσεις αγροτουρισμού στην Παλαιά Επίδαυρο, δραστηριότητα την οποία ο Χρήστος Δ. Λαμπράκης θέλησε να ενδυναμώσει και να αναδείξει ως παράδειγμα προς μίμηση ανά την Ελλάδα) παραδόθηκε προς εποπτεία και οργάνωση στο Ελληνικό Φεστιβάλ. Οι εκδηλώσεις εγκαινιάστηκαν το Σάββατο 22 Ιουλίου με συναυλία της Καμεράτας- Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Νίκου Τσούχλου.