Είδος μεικτό και νόμιμο

Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη οφείλουν τον δραματουργικό τους πυρήνα στους «Πέρσες» του Αισχύλου, αφού μετατοπίζουν τη δράση στην Τροία και στους θρήνους των ηττημένων Τρώων, όπως ο Αισχύλος αναφερόμενος στους Πέρσες κυρίως απευθύνεται στους Αθηναίους
O Ευριπίδης γράφει και διδάσκει την τραγωδία του, όταν οι Αθηναίοι με δημοκρατικές διαδικασίες αποφάσισαν και προέβησαν σε ανήκουστο έγκλημα πολέμου, σφαγιάζοντας ένα ολόκληρο νησί, τη Μήλο, διότι, άκουσον, άκουσον, οι Μήλιοι αποφάσισαν με δημοκρατικές διαδικασίες να αποχωρήσουν από την Αθηναϊκή Συμμαχία και να αποφύγουν τα δεινά του Πελοποννησιακού Πολέμου που χρόνιζε.

Η τόλμη του Ευριπίδη, που εξάλλου σε λίγα χρόνια πληρώθηκε με αυτοεξορία στη Μακεδονία, είναι ότι εκθέτει ανεπανόρθωτα τους Έλληνες (βάλε όπου ομηρικούς ήρωες, Αθηναίους της Δημοκρατίας) χαρακτηρίζοντάς τους βάρβαρους, απάνθρωπους, ανήθικους, κερδοσκόπους, ληστές, βιαστές κοριτσιών, ιερόσυλους και ανελέητους δολοφόνους εν ψυχρώ νηπίων. Η τόλμη του θεάτρου να εκθέτει ανεπανόρθωτα τους πολιτικούς και τις μεθόδους τους έχει την αρχή της βέβαια στα πρώτα έργα του τραγικού είδους, αφού ο Φρύνιχος στην τραγωδία του «Μιλήτου άλωσις» λογοκρίθηκε και το έργο απαγορεύτηκε γιατί ορθά, βέβαια, οι προύχοντες αντελήφθησαν πως με το να τους θυμίζει «οικεία κακά», δηλαδή την εγκατάλειψη των Μιλησίων στην κατακτητική πλημμυρίδα των Περσών, ξεσήκωνε συναισθηματικά τον δήμο.

Και πού αλλού θέλατε να απευθύνεται και ο Φρύνιχος και ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης από το συναίσθημα του κοινού. Τη λογική και τη ρητορική της την είχε ως προσφάι της η πολιτική και την έχει ακόμη. Η σοφιστική μάλιστα, που ο Ευριπίδης την ξεσκόλισε, απέδειξε πως οι δισσοί λόγοι, ο λόγος και ο αντίλογος, συχνά προοικονομεί ένα επονείδιστο ισοζύγιο αμοιβαίων συμφερόντων. Μέσα στις «Τρωάδες» οι δισσοί λόγοι Ελένης και Εκάβης, άσκηση έξοχη θεατρικής ρητορικής, λέγονται για να λέγονται. Τίποτα δεν αλλάζει από την κατάσταση των πραγμάτων, γι΄ αυτό πολύ σωστά το κοινό γελάει σ΄ αυτό το σημείο, γιατί γνωρίζει τι λόγια παχιά είναι αυτές οι ρητορείες. Εξάλλου, ως γνωστόν, τα επιχειρήματα της Ελένης είναι στιχοποιημένη η επιχειρηματολογία του «Εγκωμίου Ελένης» του σοφιστή Γοργία, μια αλαζονική άποψη για να αποδείξει πως η επιδεικτική ρητορική μπορεί να ανατρέπει όλη τη λαϊκή και ποιητική παράδοση από τον Αρχίλοχο έως τον Αισχύλο για την Ελένηκαταστροφή!!

Μια ελεγεία θρήνου είναι οι «Τρωάδες», όπου αναδεικνύεται το ήθος των Τρώων, ανακηρύσσεται ηθικός ήρωας ο Έκτωρ και πρότυπο συζύγου η Ανδρομάχη και καταδικάζεται ο ελληνικός ληστρικός επεκτατισμός, τα ιμπεριαλιστικά του σχέδια και η απάνθρωπη πολεμική του κουλτούρα. Μας αρέσει- δεν μας αρέσει. Σε λίγο μόλις χρόνο μετά την παράσταση των «Τρωάδων» η ολοκληρωτική και ταπεινωτική καταστροφή των Αθηναίων στη Σικελία θα κάνει τον θρήνο και την οργή αυθεντικώς ελληνικά.

Πρέπει να είναι κανένας θεατρικά τυφλός και ανιστόρητος δραματολογικά για να μην έχει διαπιστώσει πως ο Ευριπίδης είναι ο εφευρέτης του μελοδράματος, του μεικτού και νόμιμου είδους που ρητά τού χρεώνει ο Σολωμός. Γυναίκες παρθένες και ιέρειες που βιάζονται, σύζυγοι που υποχρεώνονται να κοιμηθούν με άλλον άντρα, ενώ ο δικός τους σύζυγος, ήρωας, έχει σκοτωθεί, παιδιά που δολοφονούνται και κομματιάζονται πάνω στα τείχη, γιαγιάδες που κηδεύουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης τα εγγόνια τους. Ε, αυτός είναι ο Ευριπίδης, θα τον αλλάξουμε; Έχουμε δει την παράσταση του Τσαρούχη μεταφερμένη στις παραλίες της Ελλάδας με τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Έχουμε δει γερμανικές παραστάσεις όπου ο σκηνικός χώρος ήταν στρατόπεδο ναζιστικό με συρματοπλέγματα και σκοπιές με περιφερόμενους προβολείς. Είδαμε την έξοχη παράσταση του Σουζούκι με τη μεγάλη Σιράισι (Εκάβη), όλα τα τραγικά συμβάντα του Ευριπίδη στα καθ΄ ημάς δεινά. Αυτό επανέλαβε η Νικαίτη Κοντούρη στην Επίδαυρο. Δικαίωσε τον ευριπιδικό ρεαλισμό. Πώς να έχουν τραγικό μέγεθος οι καρικατούρες των Ελλήνων που κινούνται στα παρασκήνια και όσοι εμφανίζονται στο προσκήνιο, ο Μενέλαος και η Ελένη είναι θλιβερά ανθρωπάρια που προσπαθούν να σώσουν ο ένας το ανδριλίκι του και η άλλη τη ζωούλα της. Και η Εκάβη και η Ανδρομάχη και η Κασσάνδρα, βασίλισσες, βασιλικές νύφες και ιέρειες, γυμνές από τα τιμαλφή και τα πρεπενδούλια της εξουσίας είναι κοινά ανθρώπινα ράκη ενδεδυμένα μόνο την αξιοπρέπεια του φύλου τους και του φίλτρου τους.

ΙΝFΟ

Οι «Τρωάδες» θα παιχτούν: Αμφίπολη (22/8), Πάτρα (28, 29/8), Κορωπί (1/9), Παπάγου (4/9), Ελευσίνα (6/9), Πετρούπολη (13/9).

Η παράσταση ατύχησε στη διανομή

Το κακό με την παράσταση του ΚΘΒΕ στην Επίδαυρο ήταν τα στελέχη του που επελέγησαν για τη διανομή.

Δεν ξέρω αν είναι η απειρία τους ή η έλλειψη αγωγής και σκηνικού ήθους. Αλλά δεν ήταν Ταλθύβιος αυτό το υστερικό πλάσμα που παρουσίασε ο Φαίδων Καστρής. Το ιδιοφυές εύρημα του Ευριπίδη είναι πως βάζει αυτόν τον επαγγελματία κήρυκα, τον παρατρεχάμενο της εξουσίας να ομολογεί φωναχτά μπροστά στον εχθρό όταν έρχεται να αναγγείλει τον διαμελισμό του νήπιου Αστυάνακτα: «Για τέτοιες εντολές πρέπει να στέλνουν κάποιον αναίσθητο και λιθοκάρδιο. Εγώ δεν είμαι πλασμένος για τέτοιες ντροπές». Όποιος μιλάει έτσι συμπεριφέρεται και γαβγίζει σαν γερμανοτσολιάς;

Η Κασσάνδρα της Λαμπρινής Αγγελίδη, μ΄ όλα τα προσόντα της, δεν μπόρεσε να ισορροπήσει τον ρόλο, ρόλο πράγματι δύσκολο που δεν πέτυχε ποτέ πλήρως στη σύγχρονη παραστασιολογία.

Ο Μενέλαος του Μελέτη Ηλία τηλεοπτικό προϊόν, κύμβαλο αλαλάζον. Δεν ξέρει ακόμη πού να βάζει τα χέρια του που πριονίζουν τον αέρα. Στέλεχος του θιάσου του Τερζόπουλου, απέδειξε πως υπηρετώντας μια σχολή γυμναστικών ασκήσεων και αναπνευστικών εκτονώσεων όταν είναι να μιλήσει στίχο και συνεχή λόγο, κι όχι κραυγές, στομφάρει σαν ντελάλης.

Η Πηνελόπη Μαρκοπούλου (Ελένη) το παρατράβηξε το σκοινί. Είπαμε να ξεγυμνωθεί από τον μύθο, αλλά όχι και να τσιρίζει και να σέρνεται σαν γυναικούλα. Αυτές οι γυναίκες μ΄ ένα βλέμμα πόθου μεταμορφώνουν ένα απειλητικό ξίφος σε πυρωμένο φαλλό!

Η Μαρία Ναυπλιώτου είναι ηθοποιός με ήθος, κύρος, ευγένεια και εσωτερικότητα. Τα δάνεισε στην έξοχη Ανδρομάχη που ερμήνευσε με πάθος.

Θα προτιμούσα να έλειπαν τελείως οι θεοί του προλόγου, αυτό το δημαγωγικό εύρημα με τα παιδιά και το ανάπηρο κοριτσάκι.

Αντίθετα ήταν ευφυής η αντικατάσταση ενός δύσχρηστου μυθολογικά χορικού με καταθέσεις βασανισμένων γυναικών από ντοκουμέντα. Ο χορός θαυμάσιος αν και τελείως ατραγούδιστος και η Ιφιγένεια Δεληγιαννίδου έξοχη φωνή.

Η Λήδα Πρωτοψάλτη (Εκάβη) άπλωσε το απέραντο ταλέντο της και γέμισε την ορχήστρα και ανέβηκε ώς την τελευταία κερκίδα και συντάραξε με λόγο και συναίσθημα το κοίλο. Μάθημα σ΄ όλα τα τυχάρπαστα μειράκια που κυριολεκτικά βωμο-λοχούν.

ΥΓ: Καλωσορίζω την Ελένη Βαροπούλου στην επώδυνη και μοναχική μεταφραστική ορειβασία στις κλασικές κορυφές.


Σκηνικά με παρελθόν

Το βομβαρδισμένο σχολείο που εκτέλεσε ο έμπειρος Πάτσας, οικεία θυμίζοντας κακά, έχει- χωρίς να μιμείται- προηγούμενο στα γυμνά ντουβάρια της οδού Καπλανών, όπου παίχτηκαν οι «Τρωάδες» του Τσαρούχη, στα δικά του σκηνικά («Ειρήνη» του Ευαγγελάτου, ένα βομβαρδισμένο καμπαρέ στη Γερμανία, στις περυσινές «Φοίνισσες» του Ευαγγελάτου με τον εγκαταλειμμένο σιδηροδρομικό σταθμό σε μια πολεμική περιοχή), στα σκηνικά του Φωτόπουλου, στις «Τρωάδες» του Βουτσινά (βομβαρδισμένα αυτοκίνητα, καμένα κ.λπ.) και στα σκηνικά των «Επτά επί Θήβας» του Αρμάου, όπου ο τρομοκρατημένος χορός των Θηβαίων γυναικών έχει καταφύγει σε μια ερειπωμένη, καμένη από βόμβες ναπάλμ σερβική (;) εκκλησία. Όλα, ως χώρος νόμιμα. Και σχεδόν νατουραλιστικά.