[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Σιωπηλή Δημοκρατία

Τα τριάντα πέντε χρόνια της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας μας γιορτάστηκαν στο Προεδρικό Μέγαρο σε τριάντα πέντε λεπτά. Μάλλον δεν χρειάστηκαν τόσα χρόνια για να διαπιστωθεί ότι «οι δεξιώσεις και οι κοσμικότητες είναι ασύμβατες με το πνεύμα του αντιδικτατορικού αγώνα». Κατά μία εκδοχή, η σεμνοτυφία με την οποία περιβλήθηκε η τελετή είναι η άλλη όψη της γενικότερης πολιτικής αμηχανίας που επικρατεί στη χώρα. Ενδεχομένως, όμως, ο Πρόεδρος να ανταπέδωσε με ένα μικρό καψώνι στους πολιτικούς, κρατώντας τους όρθιους και στριμωγμένους, την ταλαιπωρία στην οποία τον υποβάλλουν τελευταία κάνοντας κατάχρηση του ονόματός του και εκβιάζοντας τις προθέσεις του.

Κατά τα λοιπά, οι «αλήθειες» που εκστόμισε ο Πρόεδρος δεν ξέφυγαν από το πλαίσιο των κοινών τόπων, δηλαδή των παραδοχών που κυκλοφορούν ευρέως στην ελληνική κοινωνία. Ορισμένοι από αυτούς, όπως η εκτίμηση ότι «το κυρίαρχο μοντέλο οργάνωσης της οικονομίας αμφισβητείται εκ των πραγμάτων», απηχούν τη ρητορική δυσπιστίας στον «καπιταλισμό», αλλά είναι πολύ αμφίβολο αν ανταποκρίνονται στα πράγματα, στο μέτρο τουλάχιστον που εννοούν την υποκατάσταση και όχι τη διόρθωση του οικονομικού μοντέλου μέσα από τις κυκλικές κρίσεις του. Αμφίβολη είναι και η σκοπιμότητα της πρόβλεψης «αναπόφευκτων κοινωνικών εκρήξεων», όταν αυτή προέρχεται από τα επισημότερα χείλη της ελληνικής Πολιτείας. Όσο για την τετριμμένη διαπίστωση ότι «έχει τρωθεί ο αξιακός κώδικας», η ενίσχυση της τελετουργικής αυτοενοχοποίησης της κοινωνίας από θεσμικούς παράγοντες έχει αποδειχθεί ότι δεν παράγει πολιτική αλλά μάλλον την υποκατάστασή της από την ηθικολογία.

Όλα αυτά πόρρω απέχουν από μια ενδιαφέρουσα και παραγωγική αποτίμηση της σημερινής μας κατάστασης που θα μας βοηθήσει να κοιτάξουμε προς το μέλλον. Είναι αξιοσημείωτο ότι και η συνολική αποτίμηση των τριάντα πέντε χρόνων της Δημοκρατίας μας γενικά αποφεύχθηκε στον τρέχοντα δημόσιο λόγο. Αν είχε επιχειρηθεί, θα ήταν χρήσιμο να αναδειχθούν μαζί με τις αρνητικές και οι θετικές πλευρές της μακρότερης περιόδου δημοκρατικής σταθερότητας, οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικού μετασχηματισμού της νεώτερης Ελλάδας. Να επισημανθούν τόσο τα στοιχήματα που κερδήθηκαν όσο και οι ευκαιρίες που χάθηκαν.

Βέβαια, μια τέτοια αποτίμηση δεν μπορεί να γίνει ούτε σχηματικά σε λίγες αράδες. Όμως, μερικές σύντομες αναφορές ίσως έχουν τη θέση τους εδώ. Όπως ότι δύο κρίσιμοι παίκτες της προδικτατορικής εποχής προσήλθαν στη μεταπολίτευση αποφασισμένοι να παίξουν το παιχνίδι με διαφορετικούς όρους. Με αυτούς σημάδεψαν την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο, δηλαδή το υπόλοιπο της θυελλώδους δεκαετίας του 1970. Ο πρώτος, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, προσήλθε ωριμότερος αλλά εξάντλησε ταχύτερα τη δυναμική του. Ο δεύτερος, ο Ανδρέας Παπανδρέου, που αναδείχθηκε στον κεντρικότερο παίκτη της πολιτικής σκηνής της μεταπολίτευσης, πέρασε από περισσότερα στάδια πολιτικής διαμόρφωσης. Ένα λιγότερο τριτοκοσμικό και λιγότερο κρατιστικό σοσιαλιστικό κόμμα στην εξουσία κατά τη δεκαετία του 1980 θα είχε θέσει νωρίτερα σε διαφορετική τροχιά τη χώρα. Το εκσυγχρονιστικό εγχείρημα που εν τέλει ανέλαβε ο Ανδρέας Παπανδρέου και επωμίσθηκε ως κεντρικό πρόταγμα ο Κώστας Σημίτης καθυστέρησε κατά μία δεκαετία και υπήρξε λιγότερο πολυδιάστατο απ΄ όσο η ίδια η κοινωνία ήταν πλέον ώριμη να δεχθεί. Αλλά αυτή η δυναμική του πολιτικού ορθολογισμού ανακόπηκε υπό το κέλυφος της δήθεν αποπολιτικοποίησης που επιχείρησε ο μεταμοντέρνος ηθικολόγος Κώστας Καραμανλής.

Ωστόσο, στα πρώτα τριάντα χρόνια κερδίσαμε πολλά. Μεταξύ αυτών, αποκτήσαμε στη χώρα μας τη μορφολογία ενός ευρωπαϊκού πολιτικού σκηνικού, τόσο εσωτερικά όσο και ως πλαίσιο υπερεθνικής αναφοράς. Αλλά είναι αισθητό σε πολλούς ότι βρισκόμαστε σ΄ ένα τέλος εποχής. Από την άποψη αυτή, η διαπίστωση του Προέδρου ότι «χρειαζόμαστε έναν επανακαθορισμό των κανόνων» μπορεί να λάβει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Ως γνωστόν, έναν «επανακαθορισμό των κανόνων» ευαγγελίζεται η σημερινή αξιωματική αντιπολίτευση.

Oι τομές στο πολιτικό σύστημα που προαναγγέλλει ο Γιώργος Παπανδρέου βρίσκουν θετική απήχηση στην κοινωνία. Όμως, γίνεται πια κατανοητό ότι οι όποιες αλλαγές στους θεσμούς δεν θα καρποφορήσουν αν δεν αλλάξουν οι τρέχουσες πολιτικές πρακτικές και αν δεν ζυμωθεί ένα διαφορετικό μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης, για το οποίο καμία σοβαρή συζήτηση δεν έχει γίνει μέχρι τώρα, εφόσον θεωρήσουμε ότι ο εγκλωβισμός στη ρητορική τής «πράσινης ανάπτυξης» αποτελεί ως επί το πλείστον μια πολιτική υπεκφυγή. Σε ό,τι αφορά τις πολιτικές πρακτικές, είναι φανερό ότι η αλλαγή του πολιτικού συστήματος με διαιώνιση της σημερινής κομματικής λειτουργίας του απόλυτου αρχηγοκεντρισμού και της μηδενικής εσωτερικής δημοκρατίας μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω «υποβάθμιση της δημοκρατίας». Και σε ό,τι αφορά τους ίδιους τους συνταγματικούς θεσμούς, προέχει μια νηφάλια αποτίμηση που θα αναδείξει την έλλειψη των θεσμικών αντίβαρων, η οποία ευνοεί τη συνέχιση των τρεχουσών πολιτικών πρακτικών. Αυτά προϋποθέτουν μια συνολική πολιτική θεώρηση μακράς πνοής και πολιτικούς μεγάλου αναστήματος που θα εμπνεύσουν την κοινωνία. Η ίδια η κοινωνία φαίνεται δύσπιστη ως προς την ικανότητα των σημερινών πολιτικών μας να την εμπνεύσουν. Αλλά δεν χρειάζεται να προσθέτουμε απαισιοδοξία στην απαισιοδοξία. Αρχή άνδρα δείκνυσι. Και η ώρα της αλλαγής σκυτάλης πλησιάζει.

ΔΥΣΠΙΣΤΗ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ως προς την ικανότητα των σημερινών πολιτικών μας να την εμπνεύσουν