Φαινόμενα

Ο μύθος της πραγματικότητας
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε μιντιακό ντελίριο, όχι τόσο γιατί ο Μάικλ Τζάκσον ήταν ένας μεγάλος καλλιτέχνης όσο γιατί υπήρξε το απόλυτο είδωλο της εποχής του
Κανάλια έσπευσαν να οργανώσουν αφιερώματα, μαραθώνιες αναμεταδόσεις με ρεπορτάζ για τον τρόπο που έφυγε ο Μάικλ Τζάκσον στα 51 του χρόνια. Για κάποιους, αιτία θανάτου ήταν η «κατάρα» της μοναδικότητας ενός συντριπτικού ταλέντου (όπως συνέβη με τη Μονρόε, τον Λένον, τον Έλβις κ.λπ.), για άλλους η σκανδαλώδης εμμονή του στη νιότη και οι ιατρικές επεμβάσεις για να την διατηρήσει, κατ΄ άλλους ήταν τα παυσίπονα και οι μορφίνες και ένα σωρό ακόμη απίθανες και πιθανές ιστορίες που μετέτρεψαν τον θάνατο σε ένα μιντιακό παραμύθι, ιδανικό φινάλε μιας εξίσου παραμυθένιας ζωής.

Στην πραγματικότητα ο Μάικλ Τζάκσον, περισσότερο από ένα μουσικό ταλέντο που σφράγισε την ποπ μουσική, υπήρξε ο καλλιτέχνης που ενσωμάτωσε κυριολεκτικά τις κυρίαρχες τάσεις της κουλτούρας της δεκαετίας του ΄80, της κουλτούρας του λαϊκού θεάματος (τηλεοπτικού και χολιγουντιανού) μετατρέποντας το ίδιο του το σώμα σε θέατρο των χαρακτηριστικών της εποχής που ακολουθούσε. Ο κόσμος και δη η αμερικανική αγορά μετέβαινε τότε από την ελευθερία των κοινωνικών κινημάτων των σίξτις στον κομφορμισμό της γενιάς του baby-boom. Χαρακτηριστικά της η επιστροφή στο σπίτι, η ψυχανάλυση, το ριάλιτι της Όπρα, που σήμαινε την είσοδο της ιδιωτικής σφαίρας στον δημόσιο χώρο ως θέαμα και, τέλος, η αποθέωση της εμφάνισης που φτάνει για τις διασημότητες, ιδίως της πανίσχυρης μουσικής βιομηχανίας, ώς την απόλυτη υπερβολή.

Σύμβολα της νέας εποχής η Μαντόνα με τον βιομηχανικό σεξουαλισμό και ο Μάικλ Τζάκσον με τον «Πιτερ-Πανισμό» ως έκφραση της γενιάς της ξέφρενης κατανάλωσης.

Η εμμονή στα νιάτα αποτελεί για τα τέλη του 20ού αιώνα τον απόλυτο στόχο των αγορών, είναι η νέα ιδεολογία. Όχι μόνο για την ενίσχυση της μόδας και των τεχνικών διατήρησης της νεανικότητας (fitness, πλαστικές επεμβάσεις κ.λπ.), αλλά κυρίως γι΄ αυτό που εκφράζουν τα νιάτα, την ανευθυνότητα και τις ατέλειωτες επιθυμίες. Ακριβώς όπως τα παιδιά, ο καλός καταναλωτής πρέπει να επιθυμεί διαρκώς και απαιτεί κάθε επιθυμία του να ικανοποιείται.

Γι΄ αυτό και ο Μάικλ Τζάκσον εμμένοντας στην άρνησή του να ενηλικιωθεί γίνεται ο ίδιος το σύμβολο μιας εποχής, μιας γενιάς, μιας μεγάλης αγοράς. Σημαντικός καλλιτέχνης, εξαιρετικά ταλαντούχος, σφραγίζει με τη μουσική του τη βιομηχανία της ποπ και την ίδια στιγμή προτείνει μιαν εμφάνιση που μοιάζει να βρίσκεται στον αντίποδα της εμπορικής σεξουαλικότητας της Μαντόνα. Στην πραγματικότητα και οι δυο καλλιτέχνες έχουν κοινό το στοιχείο του διφορούμενου, της επαμφοτερίζουσας εμφάνισης, που συγχέει τα χαρακτηριστικά των δύο φύλων. Με μια γκροτέσκο αισθητική, η μεν Μαντόνα υπερτονίζει τα χαρακτηριστικά της θηλυκότητας μέχρι πλήρους άρνησής τους, ο δε Μάικλ Τζάκσον, με μια παρουσία που δεν είναι ούτε ανδρική ούτε γυναικεία, τα αφανίζει ενώ προσθέτει επιπλέον την εξάλειψη των χαρακτηριστικών της φυλής ώστε ο ίδιος να μην είναι τελικά ούτε λευκός ούτε μαύρος. Σαν να ήθελε να απαλλαγεί, να ξορκίσει την κοινωνική βία που σηματοδοτούν τα χαρακτηριστικά του φύλου και της φυλής του- το μαύρο χρώμα του δέρματος, για παράδειγμα, «κληρονομεί» αυτομάτως μακρά ιστορία φυλετικών αγώνων, υποβάλλει ενδεχομένως συμπεριφορές στον καλλιτέχνη κ.λπ.

Την ίδια στιγμή που η μουσική του Μάικλ Τζάκσον ξεσήκωνε τα πλήθη, ο ίδιος φαινόταν σαν να ενσάρκωνε ιδέες του Ντίσνεϊ, μια φιγούρα που πάσχιζε να απαλλαγεί από τα βαρίδια της ενηλικίωσης, έναν σύγχρονο Πίτερ Παν. Λένε πως ο ίδιος το είχε πιστέψει.


Τον λάτρεψαν κάμερες και πλήθη

Περισσότερο από οποιονδήποτε καλλιτέχνη με ανάλογη παγκόσμια αναγνώριση, περισσότερο από κάθε σύγχρονο είδωλο που λατρεύτηκε από τις κάμερες και τον κόσμο, από την Νταϊάνα ώς τη Μαντόνα, ο Μάικλ Τζάκσον ήταν ο μόνος που ταυτίστηκε τόσο απόλυτα με την ψυχοπαθολογία της κοινωνίας της κατανάλωσης. Και αυτό τον οδήγησε εντέλει να μετατρέψει το ίδιο του το κορμί σε θέατρο των κυρίαρχων τάσεων της αγοράς που τον ανέδειξε. Σαν να είχε μετατραπεί σε ανθρωπόμορφο κάτοπτρο μιας υπόγειας πραγματικότητας της εποχής του, στο οποίο καθρεφτίστηκαν η τρέλα, η υπερβολή και η προσβολή της ανθρώπινης φύσης από ένα παράλογο οικονομικό σύστημα.