Οι διαταραχές του ύπνου κουράζουν την καρδιά

Χρρρρρ, χρρρρρ, χρρρρρ. Αυτός είναι ένας ήχος αρκετά συχνός στα αυτιά κυρίως των Ελληνίδων τα βράδια, όταν οι άντρες τους ροχαλίζουν (υπολογίζεται ότι ροχαλίζει το 25% των ανδρών ηλικίας 30-60 ετών και μόνο το 9% των γυναικών). Εκτός από εκνευριστικός, ο ήχος αυτός φαίνεται ότι μπορεί να είναι και επικίνδυνος.

Ενώ το κοινό ροχαλητό όταν είναι ήπιο και περιοδικό ιδιαίτερα σε νεαρούς και υγιείς ενηλίκους μπορεί να θεωρηθεί φυσιολογικό, κάτι τέτοιο δεν ισχύει για την αποφρακτική υπνική άπνοια.

Σε αυτή την περίπτωση, κατά το έντονο ροχαλητό διακόπτεται η αναπνοή για μεγάλο διάστημα (πάνω από 10 δευτερόλεπτα) και 5-7 φορές την ώρα ή περισσότερο από 30 φορές κάθε βράδυ.

Εξαιτίας της διακοπής, το οξυγόνο στο αίμα μειώνεται σημαντικά οδηγώντας σε υποξαιμία (μειωμένη οξυγόνωση) και κάποιου βαθμού αφύπνιση. Ο βαθύς ύπνος, που ξεκουράζει το σώμα και το πνεύμα, είναι σε τέτοιες περιπτώσεις αδύνατος και εάν δεν υπάρξει θεραπεία μπορεί με το πέρασμα του χρόνου να δημιουργηθούν πολλά και σοβαρά προβλήματα.

Αιτία της υπνικής άπνοιας είναι η απόφραξη του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος (γι’ αυτό αποκαλείται αποφρακτική υπνική άπνοια), που μπορεί να έχει πολλές αιτίες.

Το να έχει κανείς συγκεκριμένο σωματότυπο (παχυσαρκία, βραχύς τράχηλος, αυξημένη περίμετρος λαιμού), το κάπνισμα, ορισμένα ιδιαίτερα κρανιοπροσωπικά χαρακτηριστικά (μικρή γνάθος), η δυσχερής ρινική αναπνοή λόγω σκολίωσης του ρινικού διαφράγματος ή άλλης παθολογίας, καθώς και το μέγεθος και η κατασκευή της γλώσσας, της μαλακής υπερώας και του κατώτερου τμήματος του φάρυγγα, μπορεί να οδηγήσουν σε αυτή την απόφραξη, ιδίως σε ύπτια θέση κατά τον ύπνο.

Συνήθως οι ίδιοι οι ασθενείς δεν αντιλαμβάνονται τι τους συμβαίνει κατά τη νυκτερινή κατάκλιση, αλλά οι σύντροφοί τους αναφέρουν έντονο ροχαλητό και διακοπή της αναπνοής που ακολουθείται από πνιγμονή και αγωνιώδη αναπνευστική προσπάθεια.

Βραχυπρόθεσμα, οι ασθενείς αντιμετωπίζουν έντονο πρόβλημα κόπωσης και υπνηλίας κατά τη διάρκεια της ημέρας. Τα συνηθέστερα συμπτώματα των ανθρώπων που παρουσιάζουν άπνοια είναι να ξυπνούν κουρασμένοι, να μην μπορούν να συγκεντρωθούν και να επιζητούν συχνά διαλείμματα ύπνου κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Μακροπρόθεσμα, η άπνοια συνεπάγεται αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων.

Έχει διαπιστωθεί ότι η συνεχής αύξηση των ενδοθωρακικών πιέσεων λόγω πνιγμονής και αγωνιώδους αναπνευστικής προσπάθειας προκαλεί υπερτροφία των καρδιακών κοιλοτήτων και διαταραχή της ισορροπίας του συμπαθητικού-παρασυμπαθητικού συστήματος, το οποίο νευρώνει τον καρδιακό μυ και καθορίζει την καρδιακή μας συχνότητα _ και το επακόλουθο είναι καρδιακές αρρυθμίες.

Επίσης φαίνεται πως αυξάνονται κατά τη διάρκεια των επεισοδίων υπόπνοιας η οξείδωση, οι παράγοντες θρόμβωσης, οι δείκτες φλεγμονής και άλλοι δείκτες της καρδιαγγειακής υγείας.

Επιπλέον, η ύπαρξη άπνοιας φαίνεται πως αυξάνει κατά 3 φορές την πιθανότητα εμφάνισης υπέρτασης μέσα σε 4-8 έτη, ανεξάρτητα από το σωματικό βάρος του πάσχοντος. Φαίνεται επίσης πως δυσκολεύει σημαντικά τη ρύθμιση της πίεσης με αντιυπερτασική αγωγή στα χρονίως υπερτασικά άτομα.

Σε όσους πάσχουν από στεφανιαία νόσο, εξάλλου, η ύπαρξη νυχτερινής άπνοιας αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιακού επεισοδίου.

Ακρογωνιαίος λίθος στη διάγνωση της υπνικής άπνοιας είναι η επονομαζόμενη πολυσωματοκαταγραφική μελέτη ύπνου.

Η μελέτη αυτή επιτρέπει την ταυτόχρονη και συνεχή καταγραφή πολλαπλών καρδιοαναπνευστικών παραμέτρων κατά τη διάρκεια του ύπνου. Σημαντικότερες εξ αυτών είναι ο υποαπνοϊκός δείκτης (ο αριθμός δηλαδή των επεισοδίων άπνοιας και υπόπνοιας ανά ώρα ύπνου) και οι διακυμάνσεις του κορεσμού της αιμοσφαιρίνης στο αίμα.

Με τις λαμβανόμενες τιμές καθορίζεται η βαρύτητα της υπνικής άπνοιας και σχεδιάζεται η αντιμετώπισή της.

Κλασικά, η μελέτη ύπνου πραγματοποιείται σε ειδικά διαμορφωμένες μονάδες των νοσοκομείων στις οποίες εισάγονται και διανυκτερεύουν οι ασθενείς.

Αν η αιτία της άπνοιας είναι κάποια ανατομική ανωμαλία (λ.χ. στο ρινικό διάφραγμα), η λύση είναι χειρουργική επέμβαση _ συνήθως με μικρής βαρύτητας επεμβάσεις στη μύτη ή/και τον στοματοφάρυγγα κλιμακωτά, ανάλογα με τη βαρύτητα της πάθησης.

Σε περιπτώσεις βαριάς υπνικής άπνοιας απαιτείται εφαρμογή μάσκας συνεχούς θετικής πίεσης (CPAP) σε όλη τη διάρκεια του ύπνου και σε καθημερινή βάση. Η εφαρμογή της μάσκας ρυθμίζει μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα την αρτηριακή πίεση και μειώνει τις αρρυθμίες. 

Η αϋπνία ανεβάζει την πίεση

Τι πρέπει να κάνει όμως κάποιος εάν οι άπνοιές του δεν οφείλονται σε ανατομικές ανωμαλίες, όπου το πρόβλημα θα λυθεί χειρουργικά από τους ωτορινολαρυγγολόγους γιατρούς, αλλά εξαρτώνται αποκλειστικά από τον ίδιο;

Το ερώτημα αυτό αφορά την πλειονότητα των ασθενών, καθώς στους περισσότερους απαιτούνται διαιτητικοί χειρισμοί για την απώλεια βάρους αλλά και διακοπή του καπνίσματος, ειδάλλως οι λοιπές θεραπευτικές παρεμβάσεις είναι καταδικασμένες σε αποτυχία.

Η απώλεια βάρους είναι η πιο σημαντική ενέργεια που θα πρέπει να πραγματοποιήσει ένας πάσχων από άπνοια. Αύξηση του σωματικού βάρους κατά 10% πάνω από το φυσιολογικό αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης άπνοιας κατά 6 φορές. Πολλές φορές υπάρχει ένα «κατώφλι» βάρους, πάνω από το οποίο αρχίζει το ροχαλητό.

Οι δίαιτες-αστραπή δεν ωφελούν. Έχει διαπιστωθεί πως κάθε φορά που ένας άνθρωπος χάνει απότομα βάρος με εξαντλητική δίαιτα, ξαναπαίρνει όλα τα κιλά που έχασε μέσα σε 6 μήνες, μετατρέποντας ταυτόχρονα το σώμα του σε μία ολοένα και περισσότερο λιπώδη μάζα.

Και αυτό, διότι με το απότομο αδυνάτισμα χάνει λίγο λίπος και πολύ μυϊκό ιστό, ενώ όταν ξαναπαχύνει παίρνει μόνο λίπος.

Ποια ισορροπημένη δίαιτα είναι η καλύτερη (π.χ. λίγοι υδατάνθρακες και πολλές πρωτεΐνες ή άλλοι συνδυασμοί); Πρόσφατα, μία μεγάλη μελέτη έδειξε πως αυτό δεν έχει και τόση σημασία, γιατί ανεξάρτητα από το είδος της δίαιτας που ακολουθεί κανείς εφόσον αυτή οδηγεί σε αργή απώλεια βάρους, στον 1 χρόνο όλες επιφέρουν παρόμοια απώλεια κιλών.

Το μόνο που μετράει είναι πόσες θερμίδες προσλαμβάνει κανείς από το διαιτολόγιό του και πόσες θα έχει ξοδέψει έως το τέλος κάθε ημέρας.

Η διαδικασία απώλειας βάρους είναι επίπονη και διαρκεί για όλη τη ζωή. Οι μικρές αλλαγές στο βάρος, οι οποίες όμως είναι σταθερές, μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικά μακροπρόθεσμα οφέλη.

Όταν φυσικά το θέμα είναι η κατανάλωση θερμίδων, πρέπει όλοι να θυμόμαστε τη σημασία της άσκησης. Κανένας άνθρωπος που έχει περάσει τα 30 του δεν μπορεί να χάσει εύκολα βάρος όταν είναι όλη μέρα καθισμένος πίσω από ένα γραφείο.

Μία ώρα περπάτημα την ημέρα, με γρήγορο βήμα, είναι μία καλή αρχή για να θέσουμε σε σωστή και υγιεινή βάση τη ρύθμιση του βάρους μας.

Όχι στο τσιγάρο, ναι στο περπάτημα

Η διακοπή του καπνίσματος αποτελεί μία άλλη σημαντική παρέμβαση την οποία πρέπει να πραγματοποιήσουν οι πάσχοντες από άπνοια. Όπως φαίνεται, η φλεγμονή στα μαλακά μόρια του τραχήλου (στον λαιμό) λόγω του καπνίσματος με τη συνοδό υπεραιμία (αυξημένη αιμάτωση) που προκαλεί, αυξάνει σημαντικά την επίπτωση της άπνοιας.

Δυστυχώς στην Ελλάδα ένας στους δύο ενηλίκους είναι καπνιστής, όπως είδαμε στον «Μήνα Χοληστερίνης» που πραγματοποιούμε κάθε χρόνο με το Ελληνικό Ίδρυμα Καρδιολογίας (ΕΛΙΚΑΡ) σε 35.000 εθελοντές. Το ποσοστό αυτό μας φέρνει στις υψηλότερες θέσεις καπνιστών στον κόσμο.

Η εξάρτηση από τη νικοτίνη αποτελεί ένα πολύπλοκο ψυχοκοινωνικό πρόβλημα. Από τη στιγμή που εμφανίζεται είναι δύσκολο να σπάσει. Τα ποσοστά διακοπής του καπνίσματος είναι πολύ χαμηλά συγκριτικά με το ποσοστό όσων επιθυμούν να διακόψουν το κάπνισμα.

Υπολογίζεται ότι μόνο το 3% εξ όσων θέλουν να διακόψουν το κάπνισμα καταφέρνουν να το πετύχουν, ενώ στα εξαρτημένα από τη νικοτίνη άτομα το σύνδρομο στέρησης μπορεί να διαρκέσει από λίγες ημέρες μέχρι αρκετούς μήνες.

Σήμερα έχουμε τη δυνατότητα να βοηθήσουμε φαρμακευτικά και ψυχολογικά τους καπνιστές που θέλουν να διακόψουν το κάπνισμα, καθώς η φαρμακευτική θεραπεία της διακοπής του καπνίσματος εξελίσσεται συνεχώς.

Αρχικά, το 1984, είχαμε διαθέσιμα μόνο τα αυτοκόλλητα νικοτίνης (συνιστάται να τα χρησιμοποιεί κανείς μέχρι 16 ώρες ημερησίως) και τις τσίχλες νικοτίνης (9-12 ημερησίως, αλλά μπορεί να φτάσει κανείς μέχρι τις 25), τα οποία βοηθούν μεν αρκετά όποιον επιθυμεί να απαλλαγεί από το τσιγάρο, αλλά χωρίς θεαματικά αποτελέσματα.

Πριν από λίγα χρόνια εγκρίθηκε για τη διακοπή του καπνίσματος η βουπροπιόνη _ ένα φάρμακο το οποίο είχε σχεδιαστεί ως αντικαταθλιπτικό, αλλά διαπιστώθηκε ότι έχει καλά αποτελέσματα στη διακοπή του καπνίσματος.

Η βουπροπιόνη αυξάνει το ποσοστό διακοπής ειδικά σε συνδυασμό με τα αυτοκόλλητα νικοτίνης, αλλά λόγω της φύσης της έχει ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως αϋπνία (30% των ασθενών), κεφαλαλγία (25%) και ξηροστομία (10%). Η έναρξη λήψης της είναι 7 ημέρες πριν από την ημερομηνία που ο ασθενής έχει θέσει ως ημέρα διακοπής του καπνίσματος.

Προσφάτως, στο φαρμακευτικό οπλοστάσιο κατά του καπνίσματος προστέθηκε ένας αγωνιστής των υποδοχέων της νικοτίνης _ ένα φάρμακο που ονομάζεται βαρενικλίνη και δρα καταλαμβάνοντας εν μέρει τους υποδοχείς νικοτίνης στον εγκέφαλο. Η «κατάληψη» αυτή σημαίνει πως οι υποδοχείς αδρανοποιούνται και έτσι δεν δίνουν το σήμα έλλειψης νικοτίνης για να αρχίσει το σύνδρομο στέρησης στον ίδιο βαθμό.

Συχνά, όσοι συνεχίζουν να καπνίζουν ενώ λαμβάνουν βαρενικλίνη νιώθουν έντονη μείωση της ικανοποίησης από το κάπνισμα.

Όπως και στην περίπτωση της βουπροπιόνης, η έναρξη λήψης της βαρενικλίνης είναι μία εβδομάδα πριν από την ημερομηνία που θέλουμε να κόψουμε το κάπνισμα.

Η διάρκεια θεραπείας υπολογίζεται στους 3 μήνες, αλλά εάν υπάρχει υποψία υποτροπής συνιστάται η περαιτέρω λήψη για άλλους 3 μήνες.

Σε κλινικές μελέτες με 3.500 ασθενείς διαπιστώθηκε ότι η βαρενικλίνη είχε τετραπλάσια ποσοστά επιτυχίας απ’ ό,τι το να προσπαθεί να κόψει κανείς το τσιγάρο μόνος του.

Η λήψη βαρενικλίνης ταυτοχρόνως με συμπληρώματα νικοτίνης δεν συνιστάται, ενώ οι ανεπιθύμητες ενέργειές της είναι ναυτία, αϋπνία και κεφαλαλγίες (12% των ασθενών).

Το πιο σημαντικό, πάντως, κομμάτι στη διακοπή του καπνίσματος είναι η πραγματική απόφαση του καπνιστή να κόψει το τσιγάρο. Όπως αναφέρει ο Richard Klein στο βιβλίο του «Το κάπνισμα είναι θεσπέσιο», είναι σημαντικό ο καπνιστής να διακόψει όχι γιατί τρομοκρατείται από τη συνεχή πίεση που του ασκείται, αλλά γιατί ο ίδιος συνειδητοποιεί ότι κάποια στιγμή πρέπει να επιλέξει μεταξύ ενός καλού και αγαπημένου ”φίλου” που τον συνόδευσε σε πολλές σημαντικές στιγμές της ζωής του και της ίδιας της ζωής του».

Επειδή, λοιπόν, το ροχαλητό δεν είναι πάντα ένας ενοχλητικός και αθώος σύντροφος του νυχτερινού ύπνου μας, αν μας λένε ότι ροχαλίζουμε και σταματάει η αναπνοή μας πρέπει να λάβουμε μέτρα πριν να είναι αργά _ και τα δύο σημαντικότερα για την καρδιαγγειακή υγεία είναι: τέλος στο κάπνισμα, έναρξη στο περπάτημα.

Ο Δημήτρης Ρίχτερ είναι διευθυντής της Καρδιολογικής Κλινικής της Ευρωκλινικής Αθηνών, πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Πρόληψης Στεφανιαίας Νόσου της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας