«Επέζησα από τη γρίπη του 1918»

«Είχαν πει να μένουμε στο σπίτι για να προφυλαχθούμε, αλλά μόνο οι άρρωστοι έμεναν μέσα. Δεν ξέραμε τι ήταν ούτε πώς ήρθε. Τη λέγαμε γρίπη, αρρώστια, και όλοι πίστευαν ότι σύντομα θα περάσει. Ο κόσμος έβγαινε κανονικά, πήγαινε επισκέψεις στα σπίτια των συγχωριανών, στην εκκλησία, στο καφενείο. Δεν έλεγαν να μην ακουμπάμε ο ένας τον άλλο, παίζαμε παιχνίδια όλα μαζί τα παιδιά, δεν παίρναμε καμία προφύλαξη. Η ζωή κυλούσε κανονικά».

Σεπτέμβριος 1918. Ο 7χρονος Βασίλης Παπαθεοδώρου επιστρέφει από το Λεβίδι, όπου ζούσε με τη γιαγιά του, στο πατρικό του στο γειτονικό Κακούρι, που απέχει δέκα χιλιόμετρα από την Τρίπολη.

«Είχε 800 κατοίκους το χωριό μας τότε. Μέσα στον ένα- ενάμιση χρόνο που κράτησε η “γρίπη από την Ευρώπη”, όπως την έλεγαν, πρέπει να πέθαναν περίπου 50. Το Λεβίδι είχε τρεις γιατρούς και σχεδόν κάθε μέρα ένας ερχόταν στο Κακούρι για να εξετάσει ασθενείς αφού τον είχαν ειδοποιήσει».

Είναι η δεύτερη φορά μέσα σε τέσσερα χρόνια που οι μνήμες της μεγάλης πανδημίας του 1918-1919 ξυπνούν για τον 98χρονο σήμερα, Βασίλη Παπαθεοδώρου. Η πρώτη ήταν το 2005 με τη γρίπη των πτηνών. Η δεύτερη, όταν άκουσε πριν από λίγες ημέρες στην τηλεόραση την είδηση της νέας γρίπης των χοίρων.

«Στο σπίτι κρεβατώθηκαν ο πατέρας μου, η μάνα μου, τα τέσσερα αδέρφια μου- απ΄ όλη την οικογένεια μόνο εγώ και η γιαγιά ήμασταν καλά. Όταν αρρώσταιναν, η γιαγιά έφτιαχνε κάθε μέρα κοτόσουπα», θυμάται. Ευτυχώς όμως κανένας από την οικογένειά του δεν πέθανε.

Οι κοπέλες

«Πυρετό, αδιαθεσία, βήχα και τέζα στο κρεβάτι- κι όταν δεν υπήρχε κρεβάτι, κάτω σε στρώμα. Δεν ξέρω γιατί, αλλά απ΄ ό,τι έλεγαν περισσότερο έπιανε τις κοπέλες όταν είχαν έμμηνο ρύση. Τέσσερις κοπέλες όχι πάνω από 23 ετών, όλες τους υγιείς και γερές, πέθαναν από τη γρίπη. Πέθαιναν όμως και μεγάλοι. Μετά, δεν έκαναν ούτε απολύμανση ούτε τίποτα, δεν υπήρχαν μέτρα τότε. Το καλοκαίρι του 1918 είχε γίνει στο χωριό μας επίταξη σιτηρών. Απ΄ ό,τι θυμάμαι και από συζητήσεις, η γρίπη ήρθε τον Σεπτέμβριο στο Κακούρι, το Πικέρνι, τον Κάψια και τα άλλα χωριά της Μαντινείας. Σε όλα πέθαινε κόσμος», λέει ο κ. Παπαθεοδώρου.

«Και γουρούνια είχαμε, και κότες, και δεν τα σκοτώναμε με τη γρίπη. Δεν υπήρχε φόβος τότε όπως σήμερα. Βέβαια, τότε δεν υπήρχαν και τα μέσα για να μαθαίνεις τι συμβαίνει σε άλλα μέρη του κόσμου. Στο Κακούρι όταν ήρθε η γρίπη μαθαίναμε μόνο αυτά που συνέβαιναν στα γύρω χωριά. Αυτό που γίνεται σήμερα δεν έχει καμία σχέση με εκείνα τα χρόνια», θυμάται ο κ. Παπαθεοδώρου.

Χτύπησε σε τρία κύματα με 50 εκατ. νεκρούς παγκοσμίως

Σύμφωνα με τους ειδικούς, η μεγάλη πανδημία του 1918-1919 που συνδέεται με τον θάνατο έως και 50 εκατομμυρίων ανθρώπων, ή «ισπανική γρίπη» – επικράτησε η εν λόγω ονομασία λόγω του χαμού 8 εκατομμυρίων Ισπανών – εκδηλώθηκε σε τρία κύματα.

Το πρώτο άρχισε τον Μάρτιο του 1918 – μέσα σε 6 μήνες είχε εξαπλωθεί (ανομοιόμορφα) σε Αμερική, Ευρώπη και πιθανόν στην Ασία- και χαρακτηρίστηκε «ήπιο». «Παρ΄ ότι οι ρυθμοί εξάπλωσης του ιού κατά το πρώτο κύμα ήταν υψηλοί, τα ποσοστά θνησιμότητας δεν εμφανίζονταν ιδιαίτερα αυξημένα», σημειώνουν σε αναφορά τους τα Κέντρα Ελέγχου Ασθενειών των ΗΠΑ.

Το δεύτερο κύμα της πανδημίας, που άρχισε τον Σεπτέμβριο του 1918, και το τρίτο την άνοιξη του 1919 ήταν πολύ πιο «φονικά», υποστηρίζουν οι ειδικοί.

Το 1918 οι αιτίες της γρίπης ήταν παντελώς άγνωστες. Παρά τις κλινικές ομοιότητες της πανδημίας με την αντίστοιχη του 1889 ή ακόμα νωρίτερα του 1847, πολλοί ήταν εκείνοι που αμφισβητούσαν τότε το γεγονός ότι μία τόσο θανατηφόρος ασθένεια μπορεί να είναι γρίπη. Όχι άδικα: όπως αποκαλύφθηκε αρκετά αργότερα, άλλες πανδημίες είχαν ποσοστά θνησιμότητας που δεν υπερέβαιναν το 0,1%, ενώ η ισπανική γρίπη ξεπερνούσε το 2,5%.

Ήταν τη δεκαετία του 1930 όταν οι επιστήμονες απομόνωσαν για πρώτη φορά ιούς της γρίπης – σήμερα γνωστούς ως Η1Ν1 – πρώτα από τους χοίρους και μετά από τον άνθρωπο. Ωστόσο, έπρεπε να περάσει διάστημα μεγαλύτερο του μισού αιώνα από τότε για να καταλάβουν οι ειδικοί ότι η γρίπη του 1918, η «φερόμενη» και ως «μητέρα των πανδημιών» που προκάλεσε περισσότερες απώλειες απ΄ ό,τι ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, προερχόταν πιθανότατα από ιό ζώου που μεταδόθηκε σε άνθρωπο, μεταλλάχθηκε, εξαπλώθηκε και σκότωσε ανθρώπους που δεν είχαν τα αντισώματα για να αντισταθούν.

Μερίδα ειδικών υποστηρίζει σήμερα ότι η ισπανική γρίπη έχει κάποια παρόμοια χαρακτηριστικά με τη νέα γρίπη των χοίρων: «Ασθενούν μικρές ηλικίες, ανήκουν στον ίδιο υπότυπο Η1Ν1 και αμφότερες έχουν προέλθει από ζώα». Από την άλλη, μερίδα ειδικών υποστηρίζει πως «η ισπανική γρίπη προήλθε από τα πτηνά».

Τι θα συμβεί από εδώ και στο εξής;

Δρ Άλαν Χέι, διευθυντής του Κέντρου Γρίπης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας
Άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο από γρίπη, άρα πιθανότατα θα πεθάνουν και τώρα. Ο αριθμός των θανάτων τις επόμενες ημέρες και εβδομάδες θα είναι κρίσιμος. Μέχρι στιγμής στην Ευρώπη υπάρχουν λίγα επιβεβαιωμένα κρούσματα και των συμπτώματα των ασθενών είναι ήπια. Το σημαντικό είναι να παραμείνουμε ψύχραιμοι.

Πίτερ Ντάνιλ, καθηγητής Βιοχημικής Μηχανικής στο University College του Λονδίνου
Ιστορικά, κάποιοι πανδημικοί ιοί είναι ήπιοι στην πρώτη φάση, αλλά αργότερα- καθώς στους ιούς ισχύει ο νόμος της επιβίωση του ισχυροτέρου- μπορεί να γίνουν πολύ πιο επικίνδυνοι… Εάν η γρίπη των χοίρων δεν είναι πολύ επιθετική, θα έχουμε θανάτους ακόμα και υγιών ανθρώπων, αλλά η πλειονότητα δεν θα κινδυνεύσει. Εάν μεταλλαχθεί σε πολύ πιο θανατηφόρα μορφή και εξελιχθεί σε πανδημία, θα είναι αναγκαία η εξασφάλιση πολύ μεγαλύτερων κρατικών κονδυλίων για την αντιμετώπισή της.

Άντζελα Μακλίν, διευθύντρια του Ινστιτούτου Λοιμώξεων στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης
Το σημαντικό ερώτημα τώρα είναι τι θα συμβεί με τα νέα κρούσματα που παρουσιάζονται εκτός Μεξικού. Θα περιοριστούν από μόνα τους, είναι δυνατόν να ελεγχθούν από τις κινήσεις των κυβερνήσεων ή πρόκειται να οδηγήσουν σε ξεσπάσματα του ιού στις τοπικές κοινωνίες; Δεδομένου ότι πρόκειται για γρίπη, σύντομα θα έχουμε πολύ πιο ξεκάθαρη εικόνα μέσα σε μία ή δύο εβδομάδες. Θα πρέπει να εντοπίσουμε ποιες ηλικιακές ομάδες πλήττονται και να δράσουμε αναλόγως.