Φαινόμενα

Στα ίχνη της Ιστορίας
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Αν και σε ραδιοφωνικό ύφος, το ντοκιμαντέρ για τον Καποδίστρια (Σκάι)
προκαλούσε ασυναίσθητα συγκρίσεις με το παρόν και συμπεράσματα
Το πρώτο ντοκιμαντέρ της σειράς «Μεγάλοι Έλληνες» του Σκάι, αφιερωμένο στον Ιωάννη Καποδίστρια καθώς ψηφίστηκε μεταξύ των δέκα σημαντικότερων Ελλήνων όλων των εποχών, θύμισε πόσο δύσκολη είναι η τηλεόραση όταν ασχολείται με σοβαρά θέματα. Πόση σκέψη και δουλειά χρειάζεται η παραγωγή για να μην προδοθεί ούτε το θέμα ούτε το μέσο. Δυστυχώς, το υλικό άφθονο σε γραπτά κείμενα για τον Καποδίστρια, ανύπαρκτες όμως οι εικόνες και οτιδήποτε θα μπορούσε να «οπτικοποιήσει», όπως λένε, ένα αφιέρωμα στον ίδιο και το έργο του, υποχρέωσε σε μια ιδιόμορφη τηλεοπτική προσέγγιση, σε ραδιοφωνικό ύφος. Κεντρικό πρόσωπο ήταν ο αφηγητής- ιστορικός κ. Θάνος Βερέμης, ο οποίος με φόντο αποκλειστικώς σύγχρονα τοπία, πολυσύχναστες πλατείες, πολυκατοικίες, μια Ελλάδα χωρίς μνήμη, δηλαδή, ανέλαβε να «τοποθετήσει» τη μνήμη με τη διήγησή του. Εκεί, ανάμεσα στους διαβάτες.

Τα οπτικά ίχνη της καποδιστριακής ύπαρξης ελάχιστα, μια μεταλλική πλάκα κολλημένη στον τοίχο όπου έπεσε νεκρός από τους πυροβολισμούς των αδελφών Μαυρομιχάλη Κωνσταντίνου και Γεωργίου, ο τάφος του στο Κοιμητήριο πίσω από την εκκλησιά της Παναγιάς της Πλατυτέρας στην Κέρκυρα και για μουσική επένδυση η μελωδία από τη σονάτα του αποχαιρετισμού του Μπετόβεν που του άρεσε. Γι΄ αυτό και ήταν καθοριστικός ο ρόλος του Θάνου Βερέμη, τον οποίο θα τον παρομοιάζαμε με τον ρόλο που είχαν οι αφηγητές στις προ γραφής κοινωνίες, οι οποίοι μετέφεραν από μνήμης στον χρόνο τις ιστορίες, τους μύθους και τις παραδόσεις. Με τον γλαφυρό του λόγο, αποκτούσε δύναμη και ερέθιζε τη φαντασία η ιστορία εκείνου που έθεσε τις πρώτες βάσεις για τον εκσυγχρονισμό του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, το οποίο αγωνιζόταν να λειτουργήσει χωρίς καμιά παράδοση και κουλτούρα νομιμότητας, υπευθυνότητας, συνταγματικής τάξης, με μόνη την κουλτούρα των οργανωμένων συμφερόντων. Αυτά έδωσαν και τη σκληρότερη μάχη κατά του εκσυγχρονιστή Καποδίστρια. Ο θεατής του ντοκιμαντέρ χρειαζόταν να αφεθεί στη φαντασία του καθοδηγούμενος από τον λόγο του αφηγητή για να αντιληφθεί την εποχή του Καποδίστρια καθώς τα πλάνα έδειχναν μόνο το παρόν. Παρ΄ όλο όμως που η απουσία οπτικού υλικού έμοιαζε να προδίδει την τηλεόραση, η σκηνοθεσία του ντοκιμαντέρ με τον αφηγητή διαρκώς παρόντα στα πλάνα που αποτύπωναν μια σύγχρονη- χωρίς μνήμη- Ελλάδα, σαν να παρεμβαίνει σε αυτή με τον λόγο του για να εντάξει την Ιστορία στην καθημερινότητα, προκαλούσε τη σκέψη σε ένα αδιάκοπο πηγαινέλα από το παρελθόν στο παρόν, που άφηνε πικρή τη γεύση των συμπερασμάτων. Και χωρίς να το καταλαβαίνει ο θεατής, η Ιστορία μετατρεπόταν σε μεταφορικό λόγο και η ζωή του Καποδίστρια σε παράδειγμα. Η αφήγηση άρχισε από τη στιγμή της δολοφονίας εκείνου που μέσα σε τρία χρόνια προσπάθησε να θεσπίσει νόμους, να χωρίσει τη χώρα σε διοικητικές περιφέρειες, να οργανώσει την παιδεία, να μετεκπαιδεύσει τεχνίτες, να διαμορφώσει μισθούς, να ορίσει συσσίτια για πεινασμένους, να διεκδικήσει βελτίωση των συνόρων της χώρας, εκείνου που πρώτος μίλησε για αξιοπρέπεια και συνταγματικά δικαιώματα, που κατάγγειλε το δουλεμπόριο.

Γ εννημένος στην Κέρκυρα, στο κομμάτι της Ελλάδας δηλαδή που ουδέποτε βρέθηκε υπό τουρκική κατοχή, ανήκοντας σε οικογένεια που το όνομά της ήταν γραμμένο στο libro d΄oro, έχοντας ζήσει και διαπρέψει στο εξωτερικό- Ελβετία, Γερμανία, Ρωσία- σε υψηλές κρατικές θέσεις, οπαδός του Διαφωτισμού και ιδίως των ιδεών του Μοντεσκιέ, αλλά και λάτρης της Πολιτείας του Πλάτωνα, γιατρός στο επάγγελμα, ήταν επόμενο να αποτελέσει στόχο των οργανωμένων συμφερόντων που κρατούσαν δέσμια την πολιτική ζωή του τόπου (από τότε).


Ιλιγγιώδης πολιτισμική ασυμμετρία

Όσο για τη σειρά «Μεγάλοι Έλληνες» του Σκάι, οι οποίοι αναδεικνύονται με τη διαδικασία της ψηφοφορίας του κοινού, μπορεί να εμφανίζει τεράστιες αντιφάσεις μέσα στην τηλεοπτική λογική της, με χαρακτηριστικό την πολτοποίηση προσωπικοτήτων και τη σουβλακοειδή παρουσίαση του ελληνικού πολιτισμού μέσα από αυτές, αλλά πιστεύουμε ότι αποτυπώνει με έναν διαφορετικό τρόπο από τον προβλεπόμενο την εγχώρια κουλτούρα και την ιλιγγιώδη ασυμμετρία του μωσαϊκού τού πολιτισμού της.