[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Ο λόγος της ενοχής

Τι θα μας ξημερώσει το 2009; Ίσως η πιο μύχια ευχή των περισσοτέρων για το ερχόμενο έτος είναι να μην επιβεβαιωθούν οι χειρότεροι φόβοι μας. Αλλά ποιοι είναι αυτοί; Ο φόβος είναι ένα άμορφο συναίσθημα, ιδιαίτερα όταν τροφοδοτείται από την έλλειψη προσδοκίας. Στην Ελλάδα τείνουμε να περάσουμε από την εποχή των χαμηλών στην εποχή των μηδενικών προσδοκιών. Η προσδοκία είναι μια θεμελιώδης έκφανση νοήματος και το νόημα προϋποθέτει μια πίστη. Στις σύγχρονες δημοκρατίες, η πίστη έχει τη μορφή της εμπιστοσύνης που είναι κοινωνική (και ρυθμίζεται από την ιδέα της «κοινωνικής συνοχής») και θεσμική (δηλαδή, σχετίζεται με την αποδοχή της νομιμοποιημένης εξουσίας).

Σήμερα, στην Ελλάδα βιώνουμε μια απώλεια του νοήματος, δηλαδή της προσδοκίας και της εμπιστοσύνης. Και η απώλεια του νοήματος συναρτάται με την τυφλή βία. Όχι μόνο, και ίσως όχι κυρίως, με την άσκησή της, αλλά με την υποδοχή της από το κοινωνικό σώμα. Σε μια πρώτη ανάγνωση, η υποδοχή της βίας έχει χαρακτηριστικά αποδοχής: Ο κυρίαρχος λόγος των ημερών είναι ο λόγος της ενοχής. Εν ολίγοις, έχουμε παραδεχθεί ότι «στερήσαμε το μέλλον από τα παιδιά μας». Η παραδοχή αυτή θα ήταν πραγματικά συγκινητική και ίσως πιο ενδιαφέρουσα αν ήταν ειλικρινής, δηλαδή, και κυρίως, συνεπής. Αν δεν συνιστούσε εύκολη κοινωνική ρητορική, στη θέση ενός λόγου που εμφανιζόμαστε απρόθυμοι να διανοηθούμε. Αν δεν ήταν, μέσα στον ιδεαλιστικό μαξιμαλισμό της, πραγματολογικά μινιμαλιστική.

Αν πάρουμε για παράδειγμα την πρόσφατη «συζήτηση» για το Ασφαλιστικό θα χρειαστεί να αναρωτηθούμε αν στις θέσεις οποιασδήποτε πλευράς συνυπολογίστηκε οποιοδήποτε ενδιαφέρον για τις επόμενες γενιές. Αν περιοριστούμε στα ζητήματα της παιδείας θα πρέπει να σκεφτούμε αν υπάρχει, απ΄ οπουδήποτε, η βούληση για δραστικές αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα. Η αλήθεια είναι ότι οι πολιτικές και συνδικαλιστικές δυνάμεις που προσπαθούν να συνομιλήσουν (δηλαδή, στην πράξη, να διοχετεύσουν σε πολιτικούς διαύλους) με την «εξέγερση των νέων», εμφανίζονται αντίθετες σε κάθε μεταρρύθμιση και αλλαγή. Το κωμικοτραγικό είναι ότι αυτό συμβαίνει απέναντι σε μια κυβέρνηση που δεν μπορεί να συλλάβει, πόσω μάλλον να πραγματοποιήσει, καμία ουσιαστική αλλαγή και μεταρρύθμιση. Πρόκειται για μια εκρηκτική σκιαμαχία, στην οποία πάντως συμμετέχει ολόκληρο το πολιτικό σύστημα. Η ενδημική πολιτική αβουλία φαίνεται ότι έχει βρει πεδίο ανακούφισης στην υποχώρηση του κράτους από το «μονοπώλιο της νόμιμης βίας». Αφενός, οι πολιτικές εκφράσεις του κράτους αποδέχονται την απονομιμοποίηση της κρατικής βίας. Αφετέρου, γίνεται αποδεκτή η «κοινωνική νομιμότητα» της μη κρατικής βίας, όπως αυτή εκφράζεται στον δημόσιο χώρο, με προεξάρχουσα την κατάληψη των πανεπιστημίων, και με τις γνωστές συνέπειες. Στις σύγχρονες δημοκρατίες, η σχετική ανοχή εκφάνσεων κοινωνικής βίας λειτουργεί ως μηχανισμός απόσβεσης κραδασμών, στον ορίζοντα πολιτικών ρυθμίσεων, που προϋποθέτουν την ύπαρξη και οδηγούν στην επιβεβαίωση της πολιτικής εξουσίας. Στην Ελλάδα, ζούμε την απορρύθμιση αυτού του μηχανισμού, λόγω της έκλειψης της πολιτικής εξουσίας, η οποία μάλιστα προσπαθεί να επιβιώσει μέσα από την έκλειψή της.

Ωστόσο, η κοινωνία εμφανίζει αντιστάσεις στην αυτοκαταστροφική ροπή της πολιτικής, που απονομιμοποιείται συμμετρικά με την απονομιμοποίηση του κράτους. Αυτό τουλάχιστον δείχνουν οι τελευταίες δημοσκοπικές έρευνες και ιδιαίτερα η καθίζηση του Συνασπισμού, του πολιτικού φορέα που επιχείρησε να ευθυγραμμιστεί με τις πρακτικές της «εξέγερσης», καθώς και η ανακατανομή των «προοδευτικών» δυνάμεων, για την οποία η κυρία Παπαρήγα δικαιούται τον τίτλο του (μικρού) στρατηγού Ντε Γκωλ της ελληνικής Αριστεράς. Με τον τρόπο αυτό, όμως, η κοινωνία οδηγείται στην πιο ακραία αντίφαση, αφού δεν μπορεί να αποσύρει την επένδυσή της από τα κυρίαρχα πολιτικά υποκείμενα, δηλαδή από τα κόμματα εξουσίας όπως έχουν σήμερα, τη στιγμή όπου δηλώνει τον μηδενισμό των προσδοκιών της απ΄ αυτά. Σ΄ ένα τέτοιο περιβάλλον ο λόγος της ενοχής, καθώς εσωτερικεύεται από την κοινωνία, γίνεται λόγος συνενοχής. Οι διατυπωμένες διεκδικήσεις όσων προσπαθούν να εκφράσουν την «εξέγερση» σχηματοποιούν καθ΄ υπερβολήν αυτό που απορρίφθηκε από τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο, αλλά παρέμεινε στο κοινωνικό φαντασιακό και επανέρχεται από τα βάθη προς το προσκήνιο μαζί με το φάσμα της οικονομικής κρίσης: Δημοσιοϋπαλληλική ιδιότητα, μόνιμη και χαλαρή δουλειά για όλους. Η αμφισβήτηση του κράτους από την «εξέγερση» περιέχει το αίτημα της κρατικοποίησης της κοινωνίας. Ταυτόχρονα, η δημοσκοπική συμπεριφορά του εκλογικού σώματος δείχνει ότι η κοινωνία θα ήταν δεκτική σε έναν πολιτικό λόγο που θα απομάκρυνε αυτή τη φενάκη, επαναφέροντας το νόημα στην πολιτική.

Απέναντι σ΄ αυτή την κατάσταση, η ευθύνη της διακυβέρνησης, μαζί με την προσδοκία που τείνει στον εκμηδενισμό αλλά αρνείται να πεθάνει, φαίνεται ότι θα μεταβιβαστεί σύμφωνα με τη λογική του συστήματος στον έτερο φορέα εξουσίας. Αλλά αυτή τη στιγμή, κανείς δεν μπορεί να προδικάσει αν το ΠΑΣΟΚ θα αποδειχθεί ο ισχυρός ή ο ασθενής κρίκος του πολιτικού συστήματος.

ΑΥΤΗ ΤΗ ΣΤΙΓΜΗ

κανείς δεν μπορεί να προδικάσει αν το ΠΑΣΟΚ θα αποδειχθεί ο ισχυρός ή ο ασθενής κρίκος του πολιτικού συστήματος