Απλά μαθήματα επαγγελματικής λογοτεχνίας

«Είναι τεράστια μαγκιά να ζεις από τα βιβλία σου», λέει στα «ΝΕΑ» ο γνωστός συγγραφέας κ. Χρήστος Χωμενίδης. «Στα 26 μου χρόνια έβγαζα πολύ περισσότερα χρήματα από τους συμφοιτητές μου στη Νομική που ήδη δικηγορούσαν».
«Σήμερα ορισμένοι είναι πια μεγαλοδικηγόροι και βγάζουν πολύ περισσότερα- αλλά μπορώ και ζω άνετα έχοντας κατακτήσει το προνόμιο που θα πρέπει να έχει ο κάθε συγγραφέας: να μην τον νοιάζει δηλαδή αν θα πουλήσει ή όχι το βιβλίο που γράφει!». Πώς όμως μπορεί κάποιος να γίνει συγγραφέας; Το Πάντειο Πανεπιστήμιο και το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας διδάσκουν δημιουργική γραφή ενώ ανάλογα σεμινάρια

ΚΙ ΟΜΩΣ, ΔΙΔΑΣΚΕΤΑΙ

Στα κέντρα δημιουργικής γραφής μπορεί κανείς να «μυηθεί» στους βασικούς κανόνες της γραφής

διοργανώνουν κάθε χρόνο το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και αρκετοί εκδοτικοί οίκοι. «Το να προσπαθείς να διδάξεις δημιουργική γραφή και ανάγνωση, διότι ο συγγραφέας είναι και αναγνώστης, σημαίνει δύο πράγματα», λέει ο καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου και συγγραφέας κ. Γιάγκος Ανδρεάδης. «Ως βιοπορισμός, στο πανεπιστήμιο ή αλλού, σημαίνει να προσπαθήσεις να απαλλάξεις τους φοιτητές από τις αναπηρίες που τους άφησε το μάθημα της έκθεσης στο σχολείο και κυρίως στο φροντιστήριο. Είναι κάτι το έντιμο και το αναγκαίο. Η πραγματική όμως διαδικασία, η δεύτερη και πιο απαιτητική εκδοχή της δημιουργικής γραφής, ξεφεύγει από μια τέτοια ή όποια άλλη διδαχή. Η δημιουργία σημαίνει ταλέντο και το ταλέντο δεν διδάσκεται».

Οι κ.κ. Νίκος Κρητικός και Κωστής Μακρής έλαβαν μέρος σε έναν διαγωνισμό που οργάνωσε γνωστός εκδοτικός οίκος και κέρδισαν προς μεγάλη τους έκπληξη τα δύο πρώτα βραβεία. «Άρχισα να γράφω πριν από 3 χρόνια- ξεκίνησα με παραμύθια για παιδιά. Ακόμη πάντως για μένα η γραφή είναι χόμπι», λέει ο κ. Κωστής Μακρής. Ο κ. Κρητικός ασχολήθηκε νωρίτερα με τη συγγραφή και το πρώτο του διήγημα είχε τίτλο «Ο συγγραφέας». «Ήταν μια προσπάθεια να μπω στο μυαλό του συγγραφέα να αναζητήσω τα ερωτήματα που τον βασανίζουν πριν πάρει στο χέρι το μολύβι και γράψει», σημειώνει.

«Δεν βιοποριζόμαστε»
«Ο κύριος λόγος που ο χαρακτηρισμός “επαγγελματίας συγγραφέας” με κλωτσάει είναι ότι δεν βιοποριζόμαστε από το γράψιμο», υποστηρίζει η συγγραφέας κ. Πόλυ Μηλιώρη. «Και ο κύριος λόγος που μου αρέσει είναι πως η λέξη, εκτός από το ότι εμπεριέχει τη δέσμευση του “υπόσχομαι”, στην τρέχουσα χρήση της ορίζει την αντιδιαστολή του “επαγγελματία” από τον “ερασιτέχνη”. Μ΄ αυτή βέβαια την πολυσημία των λέξεων, που στην περίπτωσή μας γυρνά τον εραστή της τέχνης σε επιπόλαια επαγγελλόμενο.

Γι΄ αυτό και διάλεξα, στον τίτλο του τελευταίου μου βιβλίου για τη δημιουργική γραφή, ν΄ απευθυνθώ σε “μελλοντικούς ομότεχνούς μου”. Έχοντας μάλιστα γράψει ένα τέτοιο βιβλίο, μπήκα στο κέντρο της συζήτησης εάν η συγγραφική διδάσκεται ή όχι. Κι ίσως αν αρνηθώ τη λέξη “επάγγελμα”, θα είναι δύσκολο να επιμείνω ότι διδάσκεται».

«Αν και οι τέχνες διδάσκονται από τ΄ αρχαία χρόνια. Γιατί ν΄ αμφισβητούμε τη χρησιμότητα των σεμιναρίων, των εργαστηρίων και των διδακτικών βιβλίων περί συγγραφικής;», διερωτάται η κ. Μηλιώρη. «Στο βιβλίο μου επιμένω ωστόσο: τα κύρια μαθήματα τα παίρνεις από το πολύ διάβασμα, το πολύ γράψιμο και το πολύ σκίσιμο. Όμως, ίσως να είμαι πειστικότερη αν πω: Το γράψιμο σίγουρα διδάσκεται, αλλά δεν είναι σίγουρο ότι μαθαίνεται. Σ΄ αυτό το “επάγγελμα”, όπως και σε όλα τα συναφή με τις τέχνες, το μεγαλύτερο κομμάτι της επιδεξιότητας εδράζεται σε κάτι πάντα ασαφές. Σ΄ αυτό που ο Όμηρος ονομάζει μούσα, οι ψυχολόγοι φαντασία, κι εμείς, δάσκαλοι είτε απλοί γραφιάδες, το κυνηγάμε ως ταλέντο».


Συμβουλές προς επίδοξους λογοτέχνες

ΘΑΝΑΣΗΣ ΒΑΛΤΙΝΟΣ
«Στην αρχή ντρέπεσαι να δηλώσεις συγγραφέας»
«ΟΤΑΝ ΞΕΚΙΝΗΣΑ να γράφω, δεν δήλωνα συγγραφέας γιατί θα με χλεύαζαν. Έκρυβα την ταυτότητά μου για χρόνια και δήλωνα δημοσιογράφος», λέει στα «ΝΕΑ» ο ακαδημαϊκός και πολυβραβευμένος συγγραφέας Θανάσης Βαλτινός.

«Το ίδιο έλεγε και ο Παπαδιαμάντης γράφοντας για επαγγέλματα μη παραδεδεγμένης χρησιμότητας. Τώρα δεν υπάρχει πρόβλημα, ο περισσότερος κόσμος γνωρίζει και κατανοεί το επάγγελμα του συγγραφέα».

Ο Θανάσης Βαλτινός έχει γράψει διηγήματα, μυθιστορήματα, όπως και σενάρια για τον κινηματογράφο. Έχει μεταφράσει αρχαίους τραγικούς και το 1984 τιμήθηκε με το Βραβείο Σεναρίου του Φεστιβάλ Καννών, το 1990 με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και πρόσφατα έγινε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΩΜΕΝΙΔΗΣ
«Επάγγελμα χωρίς περίθαλψη και σύνταξη»
«ΥΠΑΡΧΕΙ μια μερίδα σοφολογιότατων και πτωχαλαζόνων, οι οποίοι αντιμετωπίζουν με καχυποψία όποιον δηλώνει επαγγελματίας συγγραφέας και τον κατηγορούν ότι υποβιβάζει την τέχνη σε επάγγελμα», επισημαίνει ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης. «Σάμπως να είναι το επάγγελμα εξ ορισμού υποδεέστερη ασχολία! Εγώ τους απαντάω με ερώτηση: Θα αγοράζατε ψωμί από έναν ερασιτέχνη φούρναρη; Θα πετούσατε με έναν ερασιτέχνη πιλότο; Θα εγχειριζόσασταν από έναν ερασιτέχνη γιατρό; Γιατί εκτιμάτε τον επαγγελματισμό παντού αλλού πλην της τέχνης;». «Στη φορολογική μου δήλωση, ωστόσο, δηλώνω δικηγόρος- συγγραφέας αν και όλα μου τα έσοδα προέρχονται από τα πνευματικά δικαιώματα των βιβλίων μου.

Λένε πως συγγραφέας δεν είναι επάγγελμα, επειδή, αν απεργήσουν, δεν θα το καταλάβει κανείς. Και έχουν εν μέρει δίκιο, όχι όμως γι΄ αυτό, αλλά επειδή είναι επάγγελμα χωρίς περίθαλψη και σύνταξη. Γι΄ αυτό δηλώνω και δικηγόρος μήπως και πάρω τουλάχιστον από εκεί σύνταξη».

ΕΥΓΕΝΙΑ ΦΑΚΙΝΟΥ
«Με δύο εκδόσεις δεν ζεις»
1.800- 2.000 ευρώ τον χρόνο καταβάλλουν οι συγγραφείς στο ΤΕΒΕ για μία υποτυπώδη σύνταξη. «Με μία και δύο εκδόσεις δεν μπορεί να ζήσει ένας συγγραφέας, χρειάζεται το βιβλίο του να κάνει τουλάχιστον τρεις εκδόσεις, γι΄ αυτό και η ασφάλιση στο ΤΕΒΕ είναι μεγάλη επιβάρυνση», τονίζει η κ. Ευγενία Φακίνου.
«Χρειάζεται ωράριο εργασίας και μοναξιά»

«ΕΧΩ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ τύχη να ασχολούμαι πια αποκλειστικά με τη γραφή των βιβλίων μου και όχι με κάτι άλλο παράλληλα όπως συνέβαινε μέχρι το 2001», λέει η μπεστ-σελερίστρια κ. Λένα Μαντά, το τελευταίο βιβλίο της οποίας σημείωσε μεγάλη εμπορική επιτυχία, καθώς ξεπέρασε τα 120.000

αντίτυπα. «Για μένα είναι μια δουλειά με ωράριο. Εργάζομαι κάθε μέρα από τις 8 το πρωί μέχρι τις δύο το μεσημέρι, εκτός της Κυριακής».

«Για μένα η έλλειψη ωραρίου ήταν η μεγάλη παγίδα που με… έριξε στη συγγραφή», λέει αντίθετα ο κ. Βαλτινός. «Δεν ήθελα να γίνω υπάλληλος και να χτυπάω κάρτα, δουλεύω όσο αντέχω και δουλειά δεν είναι μόνο η ώρα που γράφω αλλά και οι ατέλειωτες ώρες που σκέφτομαι αυτά που θέλω να γράψω». «Πιστεύω πως δεν μπορείς να δουλέψεις πάνω από 4 με 5 ώρες την ημέρα», υποστηρίζει ο κ. Χωμενίδης.

«Επίσης, πιστεύω ότι χρειάζεται κάθε συγγραφέας τον δικό του χώρο εργασίας».

Τον δικό του χώρο εργασίας και παντελή έλλειψη άλλων προσώπων θεωρεί απαραίτητη προϋπόθεση για να γράψει και ο κ. Βαλτινός ενώ η κ. Γαλανάκη υποστηρίζει ότι δεν είχε ποτέ την πολυτέλεια του ξεχωριστού χώρου δουλειάς. «Έγραφα και γράφω σε κάποια γωνιά του σπιτιού μου όποτε μπορώ. Ωράριο ίσον υπάλληλος όχι συγγραφέας, δουλεύω με τον δικό μου ρυθμό και μπορεί να περάσουν χρόνια για να γράψω ένα βιβλίο. Ποτέ δεν μπήκα στη λογική της πώλησης, τη θεωρώ χυδαία για ένα συγγραφέα. Να γράφει δηλαδή με γνώμονα αυτό που πουλάει».


Η λύση της αυτοέκδοσης

«ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΟΥ βιβλίο εκδόθηκε με δικά μου έξοδα», λέει ο κ. Αντώνης Δεσύλλας, ανώτερο στέλεχος του υπουργείου Παιδείας και συγγραφέας πέντε βιβλίων. «Λεγόταν βόλτα στη Σπιανάδα και έχει κάνει τρεις εκδόσεις. Ξόδεψα το 1997 που εκδόθηκε 700.000 δραχμές και το κέρδος μου ήταν 100 βιβλία από το τυπογραφείο».

Το μεράκι, η αγάπη για τη γραφή και η ανάγκη επικοινωνίας ωθούν πολλούς ανθρώπους στην πρακτική της αυτοέκδοσης. Εξάλλου και οι πλέον καταξιωμένοι συγγραφείς θεωρούν τη διαδικασία γραφής λυτρωτική.

«Σαφώς η άσκηση με τη λογοτεχνία έχει λυτρωτικό χαρακτήρα. Είναι όπως όταν νιώσουμε καλά, πιάνουμε τον σκοπό και τραγουδάμε ή χορεύουμε. Με τον ίδιο απλό και αυθόρμητο τρόπο βγάζουμε τις βαθύτερες ανησυχίες μας προσβλέποντας σε μια διαδραστικότητα», λέει ο κ. Βαλτινός.

«Εννοείται ότι ο δάσκαλος γραφής πρέπει να γράφει ο ίδιος», τονίζει ο κ. Ανδρεάδης. «Να πείθει τον μαθητή, όπως και ο σωστός σκηνοθέτης τον ηθοποιό, ότι μπορεί ο ίδιος να πράξει ό,τι διδάσκει. Και να συστήνει τους μεγάλους δασκάλους της γραφής. Τους κλασικούς μας, τον Σαίξπηρ, τον Θερβάντες, τον Μπαλζάκ, τον Ντοστογιέφσκι, τον Παπαδιαμάντη και ούτω καθεξής. Από αυτούς κλέβουμε και υπάρχουμε. Και, στις ευτυχισμένες μας στιγμές, το μάθημα γίνεται μια μαγγανεία που αιχμαλωτίζει τη φωνή τους και τότε αυτοί μιλούν, στο πανεπιστήμιο και αλλού, μέσα από τα λόγια μας».