[ Δρόμοι ]

Η έκθεση…
… για το Βυζάντιο που άνοιξε στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου αναπόφευκτα θέτει δύο σημαντικά ερωτήματα: Ποια είναι η πραγματική κληρονομιά του Βυζαντίου; Και πόσο είναι αληθινή η εικόνα που περιέγραψε γι΄ αυτό ο ιστορικός του Διαφωτισμού Έντουαρντ Γκίμπον; Πολλοί «φωταδιστές» στηρίχτηκαν αργότερα σε αυτή την εικόνα για να διαμελίσουν την ιστορική συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού. Και είναι αυτό κάτι που δεν αρέσει καθόλου στον έφορο της έκθεσης Ρόμπιν Κόρμακ.

Ο Γκίμπον…
… στην «Ιστορία της ανόδου και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» (1776-1788) κατακεραύνωνε τους Βυζαντινούς ως μια «εκφυλισμένη ράτσα πριγκίπων» βουτηγμένη στην ίντριγκα και τη διαφθορά και κατέληγε: «Περιέγραψα τον θρίαμβο της βαρβαρότητας και της θρησκείας». Ο Γκίμπον εξακολουθεί να ρίχνει τη σκιά του στις σύγχρονες απόψεις για το Βυζάντιο. Αντίθετα με τη συμπάθεια με την οποία οι δυτικοί προσεγγίζουν την αρχαία Ελλάδα, όταν πρόκειται για το Βυζάντιο, οι περισσότεροι ξεμπερδεύουν με τον χαρακτηρισμό «Μεσαίωνας» – κάτι δηλαδή σκοτεινό, που τοποθετείται μετά την ένδοξη αρχαιότητα και πριν από τον ακτινοβόλο Διαφωτισμό. Ο Γκίμπον γράφει μόνο για πολέμους και για γραφειοκρατία, παρατηρεί όμως ο Ρόμπιν Κόρμακ, καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Και για παρακμή. Ούτε λέξη για τέχνη και για πολιτισμό. Όμως, ακόμη και ως πολιτική ιστορία, το έργο του είναι σήμερα ξεπερασμένο. Πολλά χαρακτηριστικά της σύγχρονης Ευρώπης προήλθαν από το Βυζάντιο: οι έννοιες των νόμων της, η πολυπολιτισμικότητα, το περιφερειακό σύστημα (τα βυζαντινά θέματα). Ναι, το Βυζάντιο ήταν ένα γραφειοκρατικό κράτος, αλλά μπροστά στο σημερινό κράτος των Βρυξελλών σίγουρα θα ωχριούσε.

Το πιο εντυπωσιακό…
… όμως στοιχείο του Βυζαντίου, λέει ο καθηγητής Κόρμακ, ήταν ίσως αυτό που ο Γκίμπον αγνόησε εντελώς: το Βυζάντιο δεν απέρριψε την αρχαία τέχνη. Αντίθετα, τη συνέχισε και την προσάρμοσε. Οι Βυζαντινοί αγαπούσαν την αρχαιότητα και χαίρονταν να αναφέρονται σε αυτήν. Άλλωστε είχαν διαβάσει Όμηρο στο σχολείο και οι ιστορίες της αρχαίας μυθολογίας τούς ήταν γνώριμες. Στα χρόνια του Κωνσταντίνου Ζ΄ του Πορφυρογέννητου, Βυζαντινοί γραφιάδες αντέγραφαν τις ελληνικές τραγωδίες που τα κείμενά τους χρησιμοποιούμε σήμερα. Η νατουραλιστική τεχνοτροπία της αρχαιότητας εξελίχθηκε στην εικονογραφία, μια θρησκευτική τέχνη που δεν είναι εφήμερη και που δεν υπερβάλλει ποτέ. Η κλασική αξία του μέτρου αξιοποιήθηκε στη βυζαντινή εικονογραφία. Αυτή η ήρεμη τέχνη επηρέασε βαθιά τους πρώτους καλλιτέχνες της Αναγέννησης. Χίλια χρόνια…
… παρακμής; Κάθε άλλο. Με τους κήπους της, τις κιονοστοιχίες της, τα παλάτια της και τις βασιλικές μετά τρούλου, η Κωνσταντινούπολη ήταν η πιο παραμυθένια πόλη των μέσων χρόνων. Όταν πρεσβευτές από το Κίεβο βγήκαν από τον ναό της Αγίας Σοφίας, το 988 μ.Χ., αναφώνησαν: «Δεν ξέραμε αν βρισκόμασταν στη γη ή στον ουρανό». Σίγουρα αυτοί δεν ήταν τυφλωμένοι από το αντιθρησκευτικό μένος, που οκτώ αιώνες αργότερα τύφλωσε τον Γκίμπον και τον έκανε να αποκόψει το Βυζάντιο από τις αρχαίες ρίζες του.