Γνώμη Το τέλος της συναίνεσης;

Έχουν περάσει τόσα χρόνια, κι έχει τόσες φορές αναγγελθεί το «τέλος» της, ώστε η επέτειος «έναρξης» της μεταπολίτευσης, η 24η Ιουλίου, προκαλεί, μοιραία, μια κάποια αμηχανία. Τι ακριβώς εορτάζουμε; Όχι πως αμφισβητείται η σημασία μιας ευτυχούς στιγμής της ελληνικής ιστορίας. Αντί πολλών, συγκρατώ μια φράση ενός έγκυρου Τούρκου αναλυτή, ο οποίος έλεγε πρόσφατα ότι η χώρα του, η Τουρκία, που βασανίζεται από υπαρκτές και φανταστικές συνωμοσίες και απειλείται, διαρκώς, από πραξικοπήματα με τήβεννο ή πηλίκιο, «πληρώνει πανάκριβο το τίμημα για τη μεταπολίτευση που, σε αντίθεση με την Ελλάδα, δεν έζησε». Σταθήκαμε τυχεροί: Η μεταπολίτευση, η καθ΄ ημάς, ματαίωσε τα (πολυφορεμένα τότε) σενάρια μιας α λα τούρκα μετάβασης από τη δικτατορία σε μια κηδεμονευόμενη δημοκρατία και απάλλαξε το μεταδικτατορικό πολίτευμα από τους δαίμονες της καχεκτικής, προδικτατορικής δημοκρατίας.

Μα όταν μιλάμε για μεταπολίτευση τώρα πια, δεν αναφερόμαστε σε εκείνη τη διαδικασία μετάβασης, που γνωρίζουμε ακριβώς πότε άρχισε, πόσο διήρκεσε και πότε, περίπου, τελείωσε, επιτυχώς περαιωθείσα. Αναφερόμαστε, μάλλον, στον ιστορικό κύκλο που ξεκίνησε το 1974 και που αναρωτιόμαστε, χρόνια τώρα, αν, πότε και πώς τελειώνει.

Αυτός, λοιπόν, ο ιστορικός κύκλος, ο κύκλος της μεταπολίτευσης, θα μπορούσε να ονομαστεί «η εποχή της μεγάλης συναίνεσης». Είχε προηγηθεί η εποχή της μεγάλης πόλωσης, που χαρακτήριζε τα χρόνια ανάμεσα στο τέλος του Εμφυλίου και τη στρατιωτική δικτατορία. Μα από το 1974 κι ύστερα, η Ελλάδα πέρασε βαθμιαία από την πόλωση στη συναίνεση. Η συναίνεση υφάνθηκε γύρω από ένα οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο, που, παρά τα κουσούρια και τα πολλά ελλείμματά

Η Ελλάδα της μεταπολιτευτικής συναίνεσης, η Ελλάδα της πραγματικά ή φαντασιακά ευημερούσας μεσαίας τάξης, ανησυχεί για το μέλλον της, αγωνιά και δυσπιστεί

του, εξασφάλιζε σταθερή, λίγο-πολύ, ανάπτυξη και μια κάποια, κάπως ιδιότυπη, κοινωνική συνοχή. Η Ελλάδα της μεταπολιτευτικής συναίνεσης ήταν η Ελλάδα μιας μεγεθυνόμενης μεσαίας τάξης. Ήταν, επίσης, μια χώρα με σαφή και σταθερό, ελάχιστα αμφισβητούμενο, διεθνή προσανατολισμό, μια χώρα αγκυροβολημένη στην Ευρώπη. Και, φυσικά, η συναίνεση αυτή αποτυπωνόταν στη σταθερότητα ενός πολιτικού συστήματος με αποτελεσματική δικομματική αρχιτεκτονική.

Για τρεις δεκαετίες, η θεμελιώδης αυτή συναίνεση αμφισβητήθηκε πολλές φορές, γνώρισε περιπέτειες και κλυδωνισμούς, αλλά άντεξε. Κι αυτό εξηγεί και την παρατεταμένη αντοχή του κυρίαρχου δικομματισμού, ο οποίος κατόρθωνε ώς τώρα να αναγεννιέται, να απορροφά κεντρόφυγες τάσεις και να ανακάμπτει ύστερα από περιόδους κάμψης- όπως αυτή που έζησε περί τα μέσα της δεκαετίας του ΄90. Στις ευρωεκλογές του ΄94 και στις εκλογές του ΄96 ο δικομματισμός άθροισε χαμηλά ποσοστά, μα ανέκαμψε εντυπωσιακά στις εκλογές του 2000 και του 2004.

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι: Θα συμβεί το ίδιο και τώρα; Η δημοσκοπική κάμψη, η απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών που στοιχειώνει σήμερα και κλονίζει το πολιτικό σύστημα και προεξοφλείται ότι θα καταγραφεί και στις ευρωεκλογές που έρχονται, θα αποδειχθεί και πάλι μια πρόσκαιρη δοκιμασία, την οποία ο ισχυρός μεταπολιτευτικός δικομματισμός θα καταφέρει και πάλι να ξεπεράσει; Ή θα αποδειχθεί η κρίση ανθεκτικότερη αυτή τη φορά και θα αποβεί μοιραία για τη βασική πολιτική αρχιτεκτονική της μεταπολίτευσης; Η απάντηση στο ερώτημα δεν είναι εύκολο να προεξοφληθεί. Μα είναι η πρώτη φορά, στα 34 αυτά χρόνια, που το ερώτημα μοιάζει να έχει, στ΄ αλήθεια, λόγο να τεθεί. Γιατί είναι η πρώτη φορά που οι φυγόκεντρες πολιτικές τάσεις, η διάχυτη αμφισβήτηση του κυρίαρχου πολιτικού σκηνικού, η άρση της εμπιστοσύνης, δεν συνδέεται με πρόσκαιρες δυσλειτουργίες, ελλείψεις ή άλλες περιπέτειες της πολιτικής, αλλά με μιαπρωτοφανή- αμφισβήτηση της θεμελιώδους συναίνεσης, που σφράγισε τον κύκλο της μεταπολίτευσης. Η Ελλάδα της μεταπολιτευτικής συναίνεσης, η Ελλάδα της πραγματικά ή φαντασιακά ευημερούσας μεσαίας τάξης, ανησυχεί για το μέλλον της, αγωνιά και δυσπιστεί. Ζούμε, άραγε, το τέλος τής, επί τρεις δεκαετίες, κινητήριας συναίνεσης;