«Το σινεμά είναι παιδί των λέξεων»

Η καθαρότητα των έργων των αρχαίων Ελλήνων τραγικών ποιητών δίνει την έμπνευση για το σινεμά που αντέχει στον χρόνο, λέει ο σκηνοθέτης Μανοέλ ντε Ολιβέιρα στον συγγραφέα Αντόνιο Ταμπούκι
«Σε ένα μυθιστόρημα του 19ου αιώνα ο ήρωας άνοιγε το παράθυρό του για να δει το τοπίο πέρα μακριά. Σήμερα κάνουμε ακριβώς το αντίθετο στη σύγχρονη λογοτεχνία, επειδή αυτό μας το δίδαξε το σινεμά. Και ιδιαίτερα τα μαθήματα μοντάζ που μας δίδαξε ο Αϊζενστάιν. Πραγματικά, το σινεμά έμαθε στο μοντέρνο μυθιστόρημα την τέχνη του μοντάζ». Αυτά είναι τα λόγια με τα οποία ο Ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Ταμπούκι άνοιξε τη συζήτηση με τον σκηνοθέτη Μανοέλ ντε Ολιβέιρα, επί γαλλικού εδάφους. Και πιο συγκεκριμένα, στη Γαλλική Ταινιοθήκη στο Παρίσι, της οποίας πρόεδρος και οικοδεσπότης της εκδήλωσης ήταν ο Κώστας Γαβράς.

Μια εκδήλωση όπου το σινεμά και η λογοτεχνία άνοιξαν τον δρόμο για να συναντηθούν οι διαφορετικές εκφάνσεις του πολιτισμού που παράγει η Ευρώπη. Αυτό είναι και το σύνθημα των Γάλλων που ανέλαβαν από την περασμένη εβδομάδα την προεδρία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Και με τα εγκαίνια της σειράς εκδηλώσεων με τίτλο «Saison Culturelle Εuropeenne» (Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Περίοδος) υποστηρίζουν την άποψη «να γίνει ο πολιτισμός προτεραιότητα της πολιτικής όλων των χωρών».

Η προσπάθεια άρχισε με τον Ιταλό διανοούμενο να συζητά με έναν από τους μύθους του ευρωπαϊκού κινηματογράφου.

Τον 99χρονο Πορτογάλο Μανοέλ Ντε Ολιβέιρα. Τον πιο παραγωγικό ηλικιωμένο σκηνοθέτη του κόσμου.

«Εσείς, ένας άνθρωπος των σπορ, το 1931 βρεθήκατε να γυρίζετε ένα ντοκιμαντέρ ως ανεξάρτητος κινηματογραφιστής. Τυχαία μάλιστα ο πρώτος σας κριτικός ήταν ο Λουίτζι Πιραντέλο που είδε την ταινία και έγραψε θετικά για σας». Και με αφορμή την προβολή της πρώτης ταινίας του Ολιβέιρα, «Douro, faina fluvial» (Δουλεύοντας στον ποταμό Δούρο), ο ερωτευμέ- νος με την πορτογαλική λογοτεχνία Ταμπούκι οδηγεί τον σκηνοθέτη στα νερά της λογοτεχνίας και στην «άποψή σας για την ανθρώπινη φωνή. Για το ότι πάνω από όλα βρίσκονται οι λέξεις».

«Η ανθρώπινη φωνή υπάρχει για να εξηγεί τη σκέψη. Και η λογοτεχνία είναι το μεγαλύτερο προνόμιο της φωνής. Μαζί με τη μνήμη φυσικά, γιατί χωρίς το παλιό, την παράδοση, δεν μπορεί να υπάρξει κάτι νέο. Πιστεύω λοιπόν σε ένα σινεμά όπου ο λόγος του ηθοποιού και οι εικόνες έχουν το ίδιο βάρος», εξηγεί ο Ολιβέιρα στον συνομιλητή του.

«Πάνω από όλα βρίσκονται οι λέξεις. Ο Χριστός δεν έγραφε, μιλούσε. Το ίδιο και ο Σωκράτης. Ύστερα ήρθε η σειρά της λογοτεχνίας. Για να φτάσουμε στο σινεμά. Που για μένα είναι το παιδί της λογοτεχνίας και του θεάτρου» προσθέτει ο σκηνοθέτης. Ο Ταμπούκι δηλώνει πως «η λογοτεχνία δεν είναι επάγγελμα, αλλά κάτι που αναμειγνύει επιθυμίες, όνειρα και φαντασία». Και συνεχίζει: «Το ίδιο που βλέπουμε και στις ταινίες σας. Παρ΄ όλο που αυξήσατε την παραγωγή σας μετά το 1990, όταν συμπληρώσατε τα 82. Μέσα σε αυτές βλέπουμε την αφήγηση και το διεισδυτικό πνεύμα ενός λογοτέχνη του 19ου αιώνα. Είστε ο Μπαλζάκ του σινεμά. Εκείνος που έχει το πείσμα να συνεχίζει να κάνει ταινίες παρά το πέρασμα του χρόνου. Ταινίες αφηγηματικές, γεμάτες ανθρώπινα συναισθήματα. Ή ακόμη εμπνευσμένες από την κλασική λογοτεχνία. Όπως στην “Κοιλάδα του Αβραάμ”, όπου μεταφέρετε τη δική σας ματιά για τη “Μαντάμ Μποβαρί” του Φλομπέρ».

ΙΝFΟ

Οι εκδηλώσεις της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Περιόδου συνεχίζονται έως τις 12 Δεκεμβρίου. Πληροφορίες: http://www. ue2008.fr.

«Ακολούθησα τους Έλληνες τραγικούς»

«Αγαπώ τα φιλμ που εμπνέονται από τη λογοτεχνία και όχι τις ταινίες που εμπνέονται από βιβλία γραμμένα με κινηματογραφικό τρόπο. Όπως είναι τα βιβλία του Χέμινγουεϊ. Εκείνος έγραφε επηρεασμένος από το σινεμά.

Έφτιαχνε σενάρια. Αν έχουμε βασιστεί σε ένα τέτοιο βιβλίο, δεν μπορούμε να κάνουμε ταινίες που έχουν διαχρονική αξία. Οι κλασικοί δημιουργοί της λογοτεχνίας και του θεάτρου είναι οι μεγάλοι μου δάσκαλοι. Εκείνο που έχω κρατήσει είναι η απλότητα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και ο ρεαλισμός της Αναγέννησης. Οι Έλληνες τραγικοί έλεγαν πως για να καταλάβεις το περίπλοκο πρέπει να μιλάς απλά και με σαφήνεια.

Αυτήν την ιδέα ακολούθησα για να κάνω σινεμά».

Ο Αντόνιο Ταμπούκι συνεχίζει τη συζήτηση με τον μεγάλο σκηνοθέτη, δύο φορές τιμημένο από το Φεστιβάλ της Βενετίας για το σύνολο της προσφοράς του στον κινηματογράφο. Μιλάνε για τα δύσκολα χρόνια της πατρίδας του, για το πώς ο Ολιβέιρα κρατήθηκε μακριά από τα πολιτικά πράγματα την εποχή του δικτάτορα Σαλαζάρ, παρ΄ όλο που είχε αντιταχθεί σε εκείνο το καθεστώς. «Δεν υπήρξα ποτέ άνθρωπος της πολιτικής. Αλλά η εμμονή μου είναι η ανθρώπινη κατάσταση. Γι΄ αυτό και απορρίπτω οποιαδήποτε πράξη προσβάλλει τον άνθρωπο. Δεν πιστεύω στον Θεό. Όμως φαίνεται στην ευφυΐα του καθενός μας ότι είμαστε μέρος του θείου».