[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η κοινωνία σε εκποίηση

Oφείλω αμέσως να πω ότι εφιάλτη για τη σύγχρονη κοινωνία θεωρώ τη φτώχεια· με αυτό το ζήτημα θέλω να ασχοληθώ σήμερα και να διατυπώσω, όπως κάνω πάντα, μερικές σκέψεις για τον ρόλο που η φτώχεια παίζει στον χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων, ιδιαίτερα στις σημερινές περιστάσεις. Και, προκειμένου να διατυπώσω τις σκέψεις αυτές, χρειάζεται να πω πρώτα τι είναι αυτό που γενικώς ονομάζουμε φτωχός. Φτωχός λοιπόν είναι, θεωρώ, αυτός που δεν έχει καμία πρόσβαση και καμία δυνατότητα πρόσβασης σε βασικά από τα αγαθά που παράγει η ίδια η κοινωνία μας, πρωτίστως σε βασικά υλικά αγαθά- τότε είναι αυτόματα αποκλεισμένος και από τα «πνευματικά» αγαθά.

Σήμερα η φτώχεια γνωρίζει εξαιρετική έξαρση και είναι καθημερινές οι αναφορές, επιστημονικές και μη, στο πρόβλημα που διαμορφώνεται, κυρίως επειδή πρόκειται για πρόβλημα, που εκτείνεται και βαθαίνει με μεγάλη ταχύτητα. Με επιταχυνόμενο δηλαδή ρυθμό και σε όλο και περισσότερους ανθρώπους καθημερινά αποκόπτονται και νέες γέφυρες πρόσβασης στα αγαθά που λέγαμε πριν, ώσπου να έχουν κοπεί όλες. Αυτά που περιγράφω εδώ δεν αφορούν τις κοινωνίες του τρίτου λεγόμενου ή του τέταρτου, πέμπτου- και δεν ξέρω πού μπορεί να φτάσει η προς τα κάτω αρίθμηση- κόσμου· αφορούν τις ανεπτυγμένες χώρες: απλώς το πρόβλημα είναι πιο έντονο στις ανεπτυγμένες, αλλά δεύτερης ταχύτητας, όπως λένε, χώρες.

Σ΄ αυτές λοιπόν τις χώρες, στις οποίες ανήκει και η δική μας, το πρόβλημα εμφανίζεται απειλητικότερο, επειδή ανατρέπει πραγματικότητες και έρχεται σε πλήρη αναντιστοιχία με το πρόσφατο παρελθόν: εδώ, όχι μόνον η φτώχεια απλώνεται πολύ γρήγορα σε πολλούς και μοιάζει να εγκαθίσταται σ΄ αυτούς οριστικά, αλλά και έχει αρχίσει να αγγίζει τα 3/4 του πληθυσμού πλέον· ένας ολόκληρος κόσμος, από τον μισθωτό και τον μικρό επιχειρηματία μέχρι τον μικροκτηματία αγρότη που έως έναν μόλις χρόνο πριν μπορούσε να ζει ανεκτά και να έχει και μια μικρή αποταμίευση, αυτός ο τεράστιος

Ο ΜΙΚΡΟΑΣΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

βλέπει τώρα να αρχίζει να καταναλώνει τη μικροαποταμίευση και σιγά σιγά, αλλά σταθερά, το εισόδημά του να μη διευκολύνει τη ζωή του όπως πριν

κόσμος των μικρομεσαίων, κατά τη γνωστή έκφραση, ο μικροαστικός κόσμος λοιπόν, βλέπει τώρα να αρχίζει να καταναλώνει τη μικροαποταμίευση και σιγά σιγά, αλλά σταθερά, το εισόδημά του να μη διευκολύνει τη ζωή του όπως πριν. Ο λόγος είναι γνωστόςδεν θα μιλήσω εδώ γι΄ αυτόν, γιατί ενδιαφέρει η κοινωνία: ποια κοινωνία διαμορφώνεται μέσα στις νέες πραγματικότητες.

Σήμερα πάνω από το 75% του πληθυσμού – μιλώ για τη δική μας κοινωνία- μεταπίπτει από μια κοινωνική υπόσταση σε μιαν άλλη υποδεέστερη· τα πιο αδύναμα τμήματα του παραπάνω πληθυσμού, αυτά που έως χθες ζούσαν στην ανέχεια, τώρα έχουν μεταπέσει στην απόλυτη φτώχεια, ενώ άλλα τμήματα που ζούσαν με κάποια άνεση οδεύουν προς την κατάσταση της δυσχέρειας και της ανέχειας. Αυτό που, δυστυχώς, δεν βλέπουμε είναι ότι έχουμε να κάνουμε με μια διατάραξη των κοινωνικών πραγματικοτήτων, των κοινωνικών σχέσεων· και ας μη λησμονούμε ότι η φτώχεια και η εξαθλίωση δεν οδηγούν αυτόματα τους ανθρώπους στην Επανάσταση. Τους οδηγούν, ίσως, στην αντικοινωνικότητα- αυτό που δεν είναι Επανάσταση.

Βρισκόμαστε σε πολύ κακό δρόμο- το λέω συνεχώς τα τελευταία χρόνια, γιατί βλέπω τις εξουσίες συστηματικά να επιδιώκουν την εξουθένωση των ανθρώπων ως κοινωνικών υποκειμένων σε όλα τα επίπεδα, στην οικονομική τους εξαθλίωση και στην πολιτισμική τους υποβάθμιση, με τελικό στόχο την εξουδετέρωση κάθε κοινωνικής αντίστασης στις πολιτικές τους. Είναι κάτι που το βλέπουμε καθημερινά.

Θέλω όμως να επισημάνω, για να τελειώσω, μιαν άλλη ενδιαφέρουσα όψη του προβλήματος, την υποδοχή του απ΄ αυτό που ονομάζω εξουσίες- επιμένω να μη χρησιμοποιώ τον ενικό: πρόκειται για την άρνησή τους να δεχτούν ότι υπάρχει φτώχεια και μάλιστα εκτεταμένη· με το γνωστό επιχείρημα, το οποίο όμως προβάλλεται ασύστολα από υποστηρικτές των εξουσιών· πού την είδατε τη φτώχεια; Οι ταβέρνες και οι καφετέριες είναι γεμάτες κάθε μέρα. Το διάβασα κιόλας σε περιοδικό- ένθετο με μεγάλη κυκλοφορία: «Κοσμοπλημμύρα στις καφετέριες των πέντε και βάλε ευρώ το φλιτζάνι. Γιατί μπορεί να μην έχουμε να φάμε, αλλά τον καπουτσίνο με άρωμα καραμέλας του Βούπερταλ και επίγευση σοκολάτας Guanaja, αν δεν τον πιούμε, δεν μπορούμε να σκεφτούμε ψύχραιμα». Είναι πολλοί στον χώρο της επικοινωνίας που προβάλλουν τέτοιες θέσεις- τι να τους πεις; Ότι η φτώχεια, αυτοί που δεν έχουν να φάνε, δεν πίνουν τον συγκεκριμένο καπουτσίνο στην Πλατεία Κολωνακίου, στην Κηφισιά και στο Κεφαλάρι; Το ξέρουν. Ή ότι για τη φτώχεια πρέπει να κοιτάξουν αλλού; Κι αυτό το ξέρουν.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών