«Γάμος» που δένεται και λύνεται με μια υπογραφή

Ένα συμβολαιογραφικό έγγραφο, το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης, θα μπορεί προσεχώς να υποκαταστήσει τον γάμο, διασφαλίζοντας στα δύο μέρη τα οφέλη που απορρέουν από αυτόν, χωρίς να απεμπολείται η αίσθηση ελευθερίας.

Με σχέδιο νόμου που προωθεί το υπουργείο Δικαιοσύνης, το οποίο σύντομα θα γίνει νόμος του κράτους, τα ετερόφυλα ζευγάρια που συμβιώνουν χωρίς γάμο θα μπορούν να επισημοποιούν τη σχέση τους με μια έγγραφη συμφωνία, η οποία θα κατατίθεται στο ληξιαρχείο. Η πράξη αυτή θα τους καθιστά ουσιαστικά συζύγους, με όλα σχεδόν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, αλλά με μια σημαντική διαφορά. Θα έχουν τη δυνατότητα να χωρίσουν αποφεύγοντας τη διαδικασία του διαζυγίου με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης θα λύνεται αυτοδικαίως, αν ο ένας από τους δύο παντρευτεί με τρίτο πρόσωπο ή αν το ένα μέρος δηλώσει με συμβολαιογραφική πράξη την επιθυμία του να ακυρωθεί, με την προϋπόθεση ότι η δήλωση θα κοινοποιηθεί με δικαστικό επιμελητή και στο άλλο μέρος.

Εξομοίωση δικαιωμάτων. Κατά τα άλλα, ό,τι ισχύει για τους συζύγους σε θέματα παιδιών και γονικής μέριμνας ή υιοθεσίας, όπως και σε ασφαλιστικά, συνταξιοδοτικά ή σε ζητήματα δημοσιοϋπαλληλικού δικαίου, θα ισχύει και στην περίπτωση της σύναψης συμφώνου ελεύθερης συμβίωσης.

Η νέα νομοθετική ρύθμιση στηρίζεται σε απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με την οποία έχει υπαχθεί η εξώγαμη συμβίωση στο πεδίο της διάταξης (άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου) που προστατεύει την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή. Με βάση αυτήν την απόφαση, η οποία ωστόσο δεν υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να την υιοθετήσουν, πολλές χώρες έχουν ρυθμίσει νομοθετικά το ζήτημα, ακόμη και για περιπτώσεις ομόφυλων ζευγαριών. Στην Ελλάδα, το πρώτο βήμα αφορά τα ετερόφυλα ζευγάρια, αλλά, σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχει σκέψη και για τη νομοθετική αναγνώριση μελλοντικά της συμβίωσης ομόφυλων προσώπων.

Για τη σύναψη συμφώνου ελεύθερης συμβίωσης ισχύουν τα κωλύματα που εμποδίζουν και τον γάμο, όπως η εξ αίματος συγγένεια και η εξ αγχιστείας σε ευθεία γραμμή, καθώς και η ύπαρξη γάμου ή αντίστοιχου συμφώνου με άλλα πρόσωπα.

Εξετάζεται το ενδεχόμενο να υπαχθούν μελλοντικά στο νέο σύμφωνο και τα ομόφυλα ζευγάρια

Τα κληρονομικά. Σε σύγκριση με τα κληρονομικά δικαιώματα που απορρέουν από τον γάμο, υπάρχουν κάποιες αποκλίσεις, ενώ οι περιουσιακές σχέσεις, κυρίως όσον αφορά τα περιουσιακά στοιχεία που θα αποκτηθούν κατά τη διάρκεια του συμφώνου, ρυθμίζονται εγγράφως στο συμβολαιογραφικό έγγραφο που θα καταρτιστεί για την κατοχύρωση της ελεύθερης συμβίωσης. Αν αυτό δεν συμφωνηθεί εκ των προτέρων, σε περίπτωση λύσης του συμφώνου το κάθε μέρος μπορεί να αξιώσει από το άλλο ό,τι αποκτήθηκε με τη δική του συμβολή εφόσον το αποδείξει και όχι κατά τεκμήριο, όπως συμβαίνει στον γάμο.

Σε περίπτωση θανάτου του ενός και την αυτοδίκαιη λύση του συμφώνου, ο επιζών έχει κληρονομικό δικαίωμα εξ αδιαθέτου και νόμιμης μοίρας. Το εξ αδιαθέτου ποσοστό του ανέρχεται στο ένα έκτο αν ο αποθανών έχει παιδιά, στο ένα τρίτο αν υπάρχουν άλλοι συγγενείς κληρονόμοι και, στην περίπτωση που δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς, καλείται σε ολόκληρη την κληρονομιά. Παράλληλα, το δικαίωμα νόμιμης μοίρας ανέρχεται στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας.

Με την αρχική συμβολαιογραφική πράξη μπορεί επίσης να συμφωνηθεί και η υποχρέωση διατροφής μετά τη λύση του συμφώνου, η οποία θα είναι έγκυρη μόνο εφόσον ο δικαιούχος δεν έχει οικονομική δυνατότητα να ζήσει και ασφαλώς αν το σύμφωνο δεν λυθεί με γάμο του δικαιούχου με τρίτο πρόσωπο.


«Καλά τα συμβόλαια, αλλά η ουσία δεν αλλάζει»

«Το μυστικό ενός επιτυχημένου γάμου… παραμένει μυστικό», είχε πει ο Χένι Γιάνγκμαν, Αμερικανός κωμικός. Για πολλούς, ο γάμος είναι η φυσική εξέλιξη μιας συμβίωσης. Για άλλους δεν είναι παρά μια κοινωνική σύμβαση, άλλοτε καταναγκαστική άλλοτε απλώς αναγκαία. Ακόμη και το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης, που σε λίγο καιρό θα επικυρωθεί με νόμο στη χώρα μας, μπορεί να μην υποκαθιστά τον γάμο, δημιουργεί όμως και αυτό ποικιλία απόψεων.

«Ένας θεσμός, ένα συμφωνητικό ή οποιαδήποτε άλλη συμφωνία μεταξύ δύο ανθρώπων που έχουν επιλέξει και αποφασίσει να περάσουν τη ζωή τους μαζί, δεν επηρεάζουν ουσιαστικά την ίδια τη συμβίωση, τη σχέση ή τον δεσμό που τους ενώνει» λέει στα «ΝΕΑ» η κ. Έφη Ζερβού, ενώ ο σύντροφός της κ. Παναγιώτης Λάιος τονίζει «η διαφορά μεταξύ γάμου και συμβίωσης στην πραγματικότητα και στην καθημερινότητα δεν υπάρχει, τουλάχιστον δεν είναι ορατή από κανένα». Η Έφη και ο Παναγιώτης ζουν μαζί εδώ και ενάμιση χρόνο και τώρα ετοιμάζονται να παντρευτούν. Είναι κάτι που τους αγχώνει αλλά το έχουν πάρει «άνετα», όπως χαρακτηριστικά λέει η κ. Ζερβού. «Δεν πρόκειται να υπάρξει καμία αλλαγή στην καθημερινότητά μας, ζούμε τόσο καιρό μαζί. Επιπλέον είναι κάτι που χαροποιεί αρκετά τους δικούς μας», συμπληρώνει. Αποφάσισαν λοιπόν να παντρευτούν γιατί το θεώρησαν ως φυσιολογική συνέχεια της ήδη κοινής τους ζωής και της επιθυμίας τους να κάνουν οικογένεια. Άλλωστε, όπως λέει ο κ. Λάιος «ο γάμος είναι η επίσημη αρχή του θεσμού της οικογένειας, Ο καθένας βέβαια μπορεί να ορίζει την οικογένεια όπως θέλει, απλώς εγώ τη βλέπω μέσα από τον γάμο». Αν και το ζευγάρι προτίμησε τον γάμο, η κ. Ζερβού επισημαίνει: «Βλέπω με πολύ θετικό μάτι αυτήν τη νομοθετική πρωτοβουλία, έτσι κι αλλιώς αυτό που ίσως προκαλεί εμπόδια ή δυσχέρειες δεν είναι η τέλεση του μυστηρίου ή η υπογραφή ενός συμφωνητικού, αλλά η αυτονόητη πολυπλοκότητα μιας διαπροσωπικής σχέσης, τόσο στενής, άμεσης, εγκάρδιας και μακρόπνοης».

Ωστόσο, δεν είναι μόνο οι άνθρωποι που τάσσονται κατά του γάμου οι οποίοι εκφράζουν κάποιες αντιρρήσεις για το σύμφωνο αυτό, αλλά και όσοι είναι οπαδοί του έγγαμου βίου. Η κ. Μαίρη Νικολακοπούλου δεν συζεί με το σύντροφο της, βλέπουν όμως και οι δύο με σοβαρό μάτι τη σχέση τους και, αν και δεν έχουν συζητήσει την πιθανότητα να την επισημοποιήσουν με γάμο ή σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης, έχουν κοινή άποψη πάνω στο θέμα. Όπως τονίζει η κ. Νικολακοπούλου «αν πάρεις την απόφαση να ζήσεις με κάποιον και θες να επισημοποιήσεις τον δεσμό σου και αφού το σύμφωνο σου δίνει πάνω-κάτω τα ίδια νομικά οφέλη, αν όχι λιγότερα, με αυτά του γάμου, γιατί να μην παντρευτείς;». Όπως χαρακτηριστικά δηλώνει, το σύμφωνο της φαίνεται πως είναι κάτι «ψεύτικο». Αναγνωρίζει πως μπορεί να αποδειχθεί πολύ χρήσιμο σε κάποιες περιπτώσεις ζευγαριών, όμως αυτή δεν θα το επέλεγε.

Ως θετική εξέλιξη βλέπουν τα νέα ζευγάρια τη θέσπιση του συμφώνου

«Καλή η ιδέα, αλλά φοβάμαι τη γραφειοκρατία»

Η ηθοποιός κ. Μαρία Σολωμού, αν και ζει με τον σύντροφό της, δεν επιθυμεί να παντρευτεί και δηλώνει κατά του γάμου. Είναι μια κοινωνική σύμβαση με την οποία διαφωνεί και σε καμία των περιπτώσεων δεν την απασχολεί η «γνώμη του κόσμου» γι΄ αυτήν της την απόφαση. Έχει άλλωστε μια υπέροχη οικογένεια με τον σύντροφό της και τον γιο τους. Όμως, γιατί αυτά τα ζευγάρια που είναι ουσιαστικά μαζί να μην έχουν τα ίδια νομικά δικαιώματα με αυτά που είναι και τυπικά μαζί; Το σχέδιο νόμου για το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης ήταν μια ευχάριστη έκπληξη για την κ. Σολωμού, η οποία χαρακτηριστικά δηλώνει: «Η πρώτη μου αντίδραση είναι θετική σε αυτήν την ιδέα, σίγουρα την επικροτώ. Θα μπορούσε να λύσει κάποια από τα καθημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ζευγάρια που συζούν, ειδικά στις συναλλαγές τους για παράδειγμα με τις τράπεζες ή το κράτος». Τονίζει όμως ότι αν και αντιμετωπίζει θετικά την ιδέα, αμφιβάλλει αρκετά για τις προθέσεις και ακόμη περισσότερο για την πρακτική εφαρμογή της από το ελληνικό κράτος: «Το βλέπω με καχυποψία για τον απλό λόγο ότι σε μια χώρα με τόση γραφειοκρατία δεν μπορώ να φανταστώ πως θα μπορούσες με μια απλή υπογραφή στο ληξιαρχείο να έχεις όλα σχεδόν τα δικαιώματα ενός παντρεμένου ζευγαριού». Όσο για το αν η ίδια θα το δοκίμαζε σχολιάζει ότι ακριβώς επειδή είναι εξαιρετικά επιφυλακτική για το πώς θα εφαρμοστεί και για το πόσο θα διευκολύνει τελικά, «θα προτιμήσω να δω πώς θα εξελιχθεί και σίγουρα δεν θα είμαι από τους πρώτους που θα δοκιμάσουν να υπογράψουν». Υπάρχει ένας ακόμη λόγος που η γνωστή ηθοποιός παρουσιάζεται διστακτική: είναι η πεποίθησή της ότι όταν θεσπιστεί το σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης «θα καταλήξει να είναι κάτι σαν τον πολιτικό γάμο» και χαριτολογώντας λέει πως «πλέον δεν θα σε ρωτάνε αν έχεις παντρευτεί, αλλά αν έχεις υπογράψει».