[ ΑΡΘΡΟ ] Καπελώνουν τις Ανεξάρτητες Αρχές

Οι σχέσεις μεταξύ του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου και των Ανεξάρτητων Αρχών έχουν γνωρίσει μετά το 2004 πολλές στιγμές δοκιμασίας. Άλλες προκάλεσαν ζωηρή συζήτηση και άλλες πέρασαν μάλλον απαρατήρητες. Η πρόσφατη γνωμοδότηση του Γ. Σανιδά αποτελεί ακραία έκφραση της αμφισβήτησης των Ανεξάρτητων Αρχών που προβλέπει και διασφαλίζει το Σύνταγμα. Επικαιρότητα απέκτησε το ζήτημα ως προς τα όρια της δικαιοδοσίας του Συνηγόρου του Πολίτη, της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών και της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα. Αξίζει να ανασύρουμε στη μνήμη μας τις σημαντικότερες τριβές στις σχέσεις τους με τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, γιατί μας επιτρέπουν να αποκομίσουμε συγκεκριμένη εικόνα του προβλήματος.

I Η δυνατότητα του Συνηγόρου του Πολίτη να ελέγχει τις φυλακές για τυχόν παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων των κρατουμένων Για πρώτη φορά ανέκυψε σχετικά με τη δυνατότητα του Συνηγόρου του Πολίτη να ελέγχει τις φυλακές για τυχόν παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων των κρατουμένων. Είναι γνωστό, ότι όσα συμβαίνουν σε αυτές δεν περιποιούν τιμή στην ελληνική Πολιτεία. Με αφορμή αναφορές κρατουμένων προς τον Συνήγορο και αίτημά του, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου εξέδωσε την 25η Οκτωβρίου 2004 εγκύκλιο, αποκλείοντας κάθε εξωτερικό έλεγχο.

Ο Συνήγορος επανήλθε με εκτενές έγγραφό του, εξηγώντας τους λόγους που θεμελιώνουν την αρμοδιότητά του. Ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου εξέδωσε την 20ή Δεκεμβρίου 2004 νέα εγκύκλιο. Σύμφωνα με αυτήν, η Αρχή μπορεί να ελέγχει τις φυλακές μόνο όμως ως προς την άσκηση των καθηκόντων των υπαλλήλων και να ενημερώνεται για θέματα που σχετίζονται με τη λειτουργία τους. Και στις δύο περιπτώσεις πρέπει να ειδοποιεί προηγουμένως τον αρμόδιο εισαγγελικό λειτουργό.

Με αυτά τα δεδομένα, του αναγνωρίζεται μία εντελώς περιορισμένη, στην πραγματικότητα κολοβή, αρμοδιότητα. Αφού ο Συνήγορος δεν είναι σε θέση να διερευνήσει επί τόπου τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων και να διαπιστώσει τυχόν παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων τους, αδρανοποιείται μία εγγύηση που έχει καίρια σημασία για την προστασία τους.

Ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου επανήλθε με το έγγραφο της 9ης Μαΐου 2007 προς τον υπουργό Δικαιοσύνης, στο οποίο επαναλαμβάνει με μικροδιαφοροποιήσεις ό,τι είχε αποδεχθεί ο προκάτοχός του. Όπως αποδεικνύει η πράξη, η Εισαγγελική Αρχή με την εποπτεία της δεν μπορεί να προστατεύσει τα δικαιώματα των κρατουμένων. Γι΄ αυτό ακριβώς η σχετική αρμοδιότητα του Συνηγόρου είναι σε μία ευνομούμενη Πολιτεία επιβεβλημένη. Αν λοιπόν επικρατήσει η άποψη της Εισαγγελίας,οι κρατούμενοι – παρά το γεγονός ότι τα δικαιώματά τους δοκιμάζονται συχνά- θα στερηθούν μιας επιπλέον εγγύησης εκ μέρους μιας Ανεξάρτητης Αρχής.

II Στην υπόθεση των υποκλοπών επί έντεκα μήνες αγνοήθηκε εντελώς η ΑΔΑΕ Στην υπόθεση των υποκλοπών- με θύματα τον Πρωθυπουργό, βασικούς υπουργούς και τους επικεφαλής κρίσιμων μηχανισμών του κράτους- καταβαραθρώθηκε όχι μόνο κάθε έννοια απορρήτου αλλά και κάθε έννοια εθνικής ασφάλειας. Ο αρμόδιος υπουργός έσπευσε, μόλις έγινε γνωστή τον Μάρτιο του 2005, να ενημερώσει τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, ενώ επί έντεκα μήνες αγνοήθηκε εντελώς η ΑΔΑΕ.

Η κυβέρνηση θυμήθηκε την ύπαρξή της κατόπιν εορτής, ζητώντας τη γνώμη της για την ενίσχυση των μέτρων προστασίας του απορρήτου. Καθ΄ όλο αυτό το διάστημα, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου παρέλειψε να ενημερώσει την Αρχή για τη σημαντικότερη υπόθεση εθνικής ασφάλειας που γνωρίσαμε μετά τη μεταπολίτευση, ωσάν να μη συνέβαινε τίποτε! Περιορίστηκε απλώς να παραγγείλει έρευνα για την πραγματοποίηση των υποκλοπών!

Είναι, εξ άλλου, απίστευτο ότι η αρμόδια εισαγγελική αρχή κάλεσε τον πρόεδρο της ΑΔΑΕ- όχι ως θεσμικό παράγοντα αλλά μάλλον ως εμπειρογνώμονα!για να εξηγήσει πώς είναι δυνατή η υποκλοπή τηλεφωνικών συνδιαλέξεων. Για την ουσία της υπόθεσης δεν έκανε καμία απολύτως νύξη. Οι εισαγγελικές αρχές με τη στάση τους,που είναι αδιανόητη σε μία ευνομούμενη πολιτεία,παραπλάνησαν εν επιγνώσει τους,αν δεν εξαπάτησαν,τον επικεφαλής μιας Ανεξάρτητης Αρχής.

III Η επέμβαση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου για τη χρήση του κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης της Αθήνας Εντονότερη συζήτηση προκάλεσε η επέμβαση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου σχετικά με τη χρήση του κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης της Αθήνας. Η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων επέτρεψε με την απόφαση 58/2005 τη χρησιμοποίησή του μόνο για κυκλοφοριακούς λόγους. Κατά της απόφασης ο υπουργός Δημόσιας Τάξης άσκησε αίτηση ακυρώσεως στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Με ασυνήθιστη για την περίσταση καθυστέρηση, η υπόθεση συζητήθηκε στην Ολομέλεια μόλις τον Ιανουάριο του 2007, χωρίς να έχει ακόμη δημοσιευθεί απόφαση.

Εν τω μεταξύ, ο αρχηγός της Ελληνικής Αστυνομίας υπέβαλε τον Αύγουστο του 2006 σχετικό ερώτημα στον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, κινώντας έτσι μια παράλληλη διαδικασία. Απαντώντας στο αίτημά του, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου θεώρησε με την εγκύκλιο της 30ής Οκτωβρίου 2007 νόμιμη, υπό ορισμένες ρευστές πάντως προϋποθέσεις, τη χρήση του κυκλώματος και άλλων ηλεκτρονικών μέσων για την παρακολούθηση δημόσιων συγκεντρώσεων από τα αστυνομικά όργανα και την αξιοποίηση έπειτα του υλικού για τον εντοπισμό αξιόποινων πράξεων. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων αντέδρασε, υπεραμυνόμενη της συνταγματικής αρμοδιότητάς της.

Απορία προκαλεί εν πρώτοις η μεθοδευμένη διγλωσσία που μετέρχεται η κυβέρνηση. Ο αρχηγός της Αστυνομίας υπέβαλε, ως μη όφειλε, ερώτημα για το ίδιο βασικά ζήτημα στον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Η πρωτοβουλία του, και αν ακόμη αποδοθεί σε εντολή του πολιτικού προϊσταμένου του, είναι παράνομη, γιατί αποκλειστική αρμοδιότητα για την άδεια χρήσης ανάλογων κυκλωμάτων και μέσων έχει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων, η οποία αποφαίνεται σχετικά με γνώμονα την ισχύουσα νομοθεσία. Είναι όμως παράνομη, και γιατί το ζήτημα εξακολουθούσε να εκκρεμεί στην Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας. Με βάση τις παραπάνω σκέψεις, τόσο η απάντηση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου όσο και οι κρίσεις που διατυπώνονται στην εγκύκλιό του όχι μόνο δεν έχουν έρεισμα στον νόμο αλλά συνιστούν οικειοποίηση αρμοδιότητας άλλου πολιτειακού οργάνου, δηλαδή νόσφιση εξουσίας που το Σύνταγμα αναθέτει στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων. Εκτός αυτού, συνεπάγεται ανεπίτρεπτη περιγραφή της συνταγματικής αρμοδιότητας του Συμβουλίου της Επικρατείας, αφού επιχειρεί προφανώς να προκαταλάβει την αναμενόμενη απόφασή του. Αν ήταν αναγκαία η θέσπιση κανόνων γενικής ισχύος για τη χρήση κλειστών κυκλωμάτων τηλεόρασης, αποκλειστικά αρμόδιος προς τούτο είναι ο νομοθέτης. Σε καμία περίπτωση, δεν επιτρέπεται να μετακυλίεται έμμεσα η σχετική ευθύνη, όπως συμβαίνει εν προκειμένω, από τον νομοθέτη σε άλλα όργανα της Πολιτείας.

IV Οι απαξιωτικες εκφράσεις για τις Ανεξάρτητες Αρχές από τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου περιέλαβε επίσης στην εγκύκλιό του ατυχείς διατυπώσεις για τις Αρχές. Κατά την άποψή του, «οι λεγόμενες Ανεξάρτητες Αρχές, άρα και η ανωτέρω Αρχή, ελέγχονται εν τέλει από τη δικαστική εξουσία». Η αμφισβήτηση επιλογών του συντακτικού νομοθέτη και η χρησιμοποίηση απαξιωτικών εκφράσεων για νέους συνταγματικούς θεσμούς είναι αδιανόητες. Παραγνωρίζει ότι το Σύνταγμα προβλέπει και Ανεξάρτητες Αρχές, περιβάλλοντας μάλιστα τα μέλη τους με εγγυήσεις λειτουργικής και προσωπικής ανεξαρτησίας.

Αυτές λογοδοτούν και ελέγχονται για το έργο τους από τη Βουλή και όχι από τα όργανα της δικαστικής λειτουργίας. Μόνη εξαίρεση αποτελεί ο έλεγχος νομιμότητας των εκτελεστών πράξεών τους από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Συνεπώς, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου δεν επιτρέπεται να κρίνει το έργο τους. Οι θέσεις που διατυπώνει στο παραπάνω απόσπασμα της εγκυκλίου αντίκεινται, από κάθε άποψη, στο Σύνταγμα.

Η τελευταία πρωτοβουλία του εκφράζει μία γενικότερα επικίνδυνη αντίληψη για τη λειτουργία των θεσμών. Οι απαξιωτικοί υπαινιγμοί του για την Αρχή Προστασίας Δεδομένων και η έμπρακτη αμφισβήτηση του Συμβουλίου της Επικρατείας φέρνουν στην επιφάνεια ένα φαινόμενο το οποίο προσλαμβάνει ενδημικό χαρακτήρα. Πρόκειται για την πεποίθηση των εισαγγελικών λειτουργών ότι μπορεί να ασκούν αρμοδιότητες πέραν των ορίων που διαγράφει το Σύνταγμα και η νομοθεσία. Τα τρία παραδείγματα που παρουσιάσαμε και σχολιάσαμε είναι αποκαλυπτικά.

Η εμμονή του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου να απαγορεύει στον Συνήγορο του Πολίτη να ελέγχει τις φυλακές και να διαπιστώνει παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι ανεξήγητη. Μήπως πιστεύει ότι δεν υπάρχει πρόβλημα στις φυλακές, ενώ όλοι γνωρίζουμε ότι η κατάστασή τους αποτελεί συχνά ντροπή για την κοινωνία μας; Είναι δυνατόν να αποκρύπτει επί μακρόν τις υποκλοπές που έγιναν στον σκληρό πυρήνα της εξουσίας από την ΑΔΑΕ, επιχειρώντας να παραπλανήσει και να εξαπατήσει τον πρόεδρό της; Τι απέγιναν οι έρευνες για τη διαπίστωση αξιόποινων πράξεων στη θλιβερή αυτή υπόθεση; Είναι, τέλος, δυνατόν να μην αντιλαμβάνεται ότι η εφαρμογή των κανόνων για τη χρήση κλειστών κυκλωμάτων ανατίθεται στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων; Αγνοεί ότι, αν υπήρχαν λόγοι για τη θέσπιση νέων σχετικών κανόνων, αρμόδιος είναι μόνο ο νομοθέτης;

Είναι προφανές ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ανησυχητικό φαινόμενο που τείνει να εμπεδωθεί.Η εισαγγελική αρχή, άλλοτε με την ενθάρρυνση και άλλοτε με την ανοχή της κυβέρνησης,διεισδύει σε περιοχέςτην ευθύνη των οποίων αναθέτει το Σύνταγμα σε Ανεξάρτητες Αρχές. Αν δεν αντιδράσουμε εγκαίρως, φοβάμαι ότι οδεύουμε προς ένα «κράτος εισαγγελέων».Οι συνέπειες για τους θεσμούς και τη δημοκρατία θα είναι οδυνηρές.

Ο Γιώργος Παπαδημητρίου είναι καθηγητής Πανεπιστημίου και βουλευτής Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ.