[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Παγκοσμιοποίηση και ανισότητα

Η έκταση των συνεπειών από την πρόσφατη χρηματοοικονομική κρίση στις οικονομίες των ανεπτυγμένων ιδίως χωρών ήταν το κυρίαρχο θέμα στη σύνοδο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας τις τελευταίες ημέρες στην Ουάσιγκτον. Η κρίση που ξέσπασε το καλοκαίρι, όταν κατέρρευσε η υπερδιογκωμένη σε φούσκα αμερικανική αγορά των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων, εξαπλώθηκε γρήγορα πλήττοντας μεγάλες τράπεζες στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη και κλονίζοντας την εμπιστοσύνη των επενδυτών, τη διάθεσή τους δηλαδή να τοποθετούν τα κεφάλαια που είναι αναγκαία για την απρόσκοπτη χρηματοδότηση της οικονομίας, δεν έχει τελειώσει. Εξαιτίας της, το ΔΝΤ στη νέα του έκθεση αναθεωρεί προς τα κάτω τις προβλέψεις του για την οικονομική μεγέθυνση το 2008, σε 1,9% για τις ΗΠΑ και σε 2,1% για την ευρωζώνη (από 2,8% και 2,5% αντίστοιχα που προέβλεπε ακόμα τον Ιούλιο). Και προπάντων υπογραμμίζει τους αυξημένους κινδύνους να μην επιτευχθούν καν οι ρυθμοί αυτοί. Κανείς δεν γνωρίζει σήμερα αν πρόκειται για ένα επεισόδιο που θα ξεπεραστεί ή αν η κάμψη θα έχει διάρκεια. Λίγοι πάντως στην Ουάσιγκτον συμμερίζονταν τους σχετικά αισιόδοξους τόνους που ακούσαμε από τον Έλληνα υπουργό Γιώργο Αλογοσκούφη.

Εξαίροντας οπωσδήποτε την ισχυρή παγκόσμια μεγέθυνση των τελευταίων πέντε ετών, το ΔΝΤ υπενθύμισε άλλωστε το ανάλογο προηγούμενο της δεκαετίας του 1960 που ακολούθησε η κρίση του ΄70, για να τονίσει ότι «ο οικονομικός κύκλος (η αλληλοδιαδοχή περιόδων ανόδου και ύφεσης) δεν έχει πεθάνει». Παρά τις πολύ μεγάλες διαφορές από τότε, η ραγδαία άνοδος των τιμών του πετρελαίου, άλλων πρώτων υλών και των τροφίμων το τελευταίο διάστημα, η συνεχής υποχώρηση του δολαρίου και η επιδείνωση στα χρηματιστήρια εμπνέουν τέτοιους ιστορικούς παραλληλισμούς. Η νεώτερη έκθεση του ΔΝΤ για τις παγκόσμιες οικονομικές προοπτικές επιγράφεται ωστόσο «Παγκοσμιοποίηση και ανισότητα». Ως κατ΄ εξοχήν υπερασπιστής της παγκοσμιοποίησης, το ΔΝΤ επιμένει και πάλι στη μεγάλη αύξηση των συνολικών εισοδημάτων στον κόσμο κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών που περιόρισε την απόλυτη φτώχεια. Συγκεντρώνοντας και αναλύοντας όμως ένα πλήθος εμπειρικών στοιχείων,

ΠΑΡΑ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ

αύξηση των εισοδημάτων στον κόσμο, οι ανισότητες εντάθηκαν σημαντικά, ιδίως στο εσωτερικό των χωρών υψηλού και μεσαίου εισοδήματος

έρχεται να επιβεβαιώσει ότι στο διάστημα αυτό οι ανισότητες εντάθηκαν σημαντικά, ιδίως στο εσωτερικό των χωρών υψηλού και μεσαίου εισοδήματος (όχι στις χώρες που παρέμειναν πολύ φτωχές). Αυτό δεν οφείλεται, σύμφωνα με την ανάλυση που προτείνει, στην απελευθέρωση του εμπορίου: Η αύξηση των εξαγωγών, και μάλιστα των αγροτικών, από τις αναπτυσσόμενες χώρες βελτιώνει τα εκεί εισοδήματα αμβλύνοντας τις ανισότητες. Συμβάλλει επίσης στην άμβλυνση των ανισοτήτων στις χώρες που εισάγουν τα προϊόντα αυτά, εφόσον προσφέρονται σε μεγαλύτερες ποσότητες και χαμηλότερες τιμές, ευνοώντας τα φτωχότερα στρώματα που περισσότερο τα καταναλώνουν, αλλά και επιφέροντας αλλαγές στη διάρθρωση της απασχόλησης, από πιο ανειδίκευτες εργασίες σε καλύτερα αμειβόμενες θέσεις στις υπηρεσίες και στο λιανικό εμπόριο.

Ως βασικός παράγων έντασης των ανισοτήτων εντοπίζεται η τεχνολογική πρόοδος η οποία βελτιώνει θεαματικά τα εισοδήματα του πιο εκπαιδευμένου τμήματος του πληθυσμού που μετέχει σ΄ αυτήν, διευρύνοντας το χάσμα που το χωρίζει από τους υπόλοιπους. Σημαντικό ρόλο παίζουν εδώ οι ξένες άμεσες επενδύσεις που προωθούν υψηλότερες τεχνολογίες: Στις χώρες στις οποίες κατευθύνονται εντείνουν τις ανισότητες, καθώς αυξάνουν τις αμοιβές των εργαζομένων που απασχολούν σε απόσταση από την υπόλοιπη κοινωνία. Την τάση αυτή οξύνει το πιστωτικό σύστημα, όταν χρηματοδοτεί τους πιο εύπορους, όσους έχουν τα εισοδήματα που απαιτούνται ως εγγύηση, και τους διευκολύνει να επενδύουν σε φυσικό και ανθρώπινο κεφάλαιο, δηλαδή στην περαιτέρω εκπαίδευσή τους. Η αποχώρηση των κεφαλαίων εντείνει τις ανισότητες και στις χώρες προέλευσης, υποβαθμίζοντας τους λιγότερο καταρτισμένους που είχαν προηγουμένως αποδοτική εργασία.

Oι πολιτικές που εισηγείται η έκθεση του ΔΝΤ είναι προφανείς: Επένδυση στην εκπαίδευση και την κατάρτιση ώστε να μην αποτελούν προνόμιο των λίγων, μεταρρυθμίσεις στο πιστωτικό σύστημα για να μπορούν και οι φτωχότεροι να παίρνουν δάνεια και άνοιγμα των αγορών των πλουσιότερων χωρών στις εξαγωγές, αγροτικές κυρίως, των αναπτυσσομένων. Η ανάλυση κάθε άλλο παρά πλήρης είναι. Έχει όμως ενδιαφέρον το συμπέρασμα ότι απαιτούνται τέτοιες ισχυρές δημόσιες πολιτικές, εφόσον η ένταση των ανισοτήτων από τη λειτουργία των αγορών διογκώνει την κοινωνική δυσαρέσκεια, η οποία τελικά στρέφεται κατά των αγορών.

Η έκθεση του ΔΝΤ αφορά και εμάς. Στη διεθνή κατάταξη ως προς το κατά κεφαλήν εισόδημα η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πλούσιες χώρες. Απέναντι όμως στο οξύ πρόβλημα των ανισοτήτων που αντιμετωπίζουμε, η κυβέρνηση περιορίζεται στην ίδρυση ενός ταμείου επιδοτήσεων, αγνοώντας την ανάγκη επένδυσης στην παιδεία. Και στον κίνδυνο κάμψης της παγκόσμιας οικονομίας βρίσκεται εκτεθειμένη, χωρίς καμία θωράκιση.