Η εκτέλεση ποτέ δεν ξεχάστηκε

Απρίλιος του 1920. Ένα φορτηγάκι στην περιφέρεια της Βοστώνης μεταφέρει τους μισθούς των εργατών ενός εργοστασίου υποδημάτων. Λίγο πριν φτάσει στον προορισμό του δέχεται επίθεση από άγνωστους ενόπλους. Οι άγνωστοι δολοφονούν τους δύο φρουρούς, αρπάζουν τις δύο βαλίτσες με τα χρήματα κι εξαφανίζονται.
Περίπου είκοσι μέρες αργότερα συλλαμβάνονται δύο άτομα για παράνομη οπλοφορία. Στις αρχές είναι γνωστοί: Ο Νικόλα Σάκο και ο Μπαρτολομέο Βαντσέτι είναι Ιταλοί μετανάστες και επιπλέον αναρχικοί. Στις ΗΠΑ του 1920, οι ιδανικοί θύτες. Με υποθέσεις και απλές ενδείξεις τούς φορτώνεται η ληστεία της χρηματαποστολής και η δολοφονία των δύο φρουρών.

Ακόμη και σήμερα κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν οι δύο αναρχικοί μετανάστες διέπραξαν τη ληστεία και το έγκλημα. Αλλά κανείς δεν αμφιβάλει ότι αυτή η υπόθεση παραμένει «μια από τις μαύρες σελίδες της αμερικανικής ιστορίας, οι «Νιου Γιορκ Τάιμς». Είναι έτσι ακριβώς. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 οι Ηνωμένες Πολιτείες στροβιλίζονται στη δίνη μιας τεράστιας κοινωνικής αναταραχής. Τα συνδικάτα, πολλά μέλη των οποίων είναι αναρχικοί μετανάστες, κηρύσσουν απεργίες σε ολόκληρη τη χώρα. Οι διαδηλώσεις γενικεύονται στους δρόμους καταλήγοντας πολύ συχνά σε βίαιες συγκρούσεις. Βασιλεύει ένα κλίμα που θυμίζει εμφύλιο πόλεμο και κάποιοι πολιτικοί δεν διστάζουν να ανακατέψουν στο ίδιο καζάνι απεργούς, ξένους και «κόκκινους».

Ο δικαστής είδε στο εδώλιο μόνο «δύο αναρχικούς μπάσταρδους»

«Η δίκη ήταν μια φάρσα». Οι Σάκο και Βαντσέτι οδηγούνται στο δικαστήριο με δεδομένες αυτές τις συνθήκες. Αν σήμερα η Μασαχουσέτη θεωρείται μια από τις πιο φιλελεύθερες πολιτείες των ΗΠΑ, την εποχή εκείνη ήταν ένα από τα πιο ισχυρά προπύργια του συντηρητισμού, ο οποίος εκφράζεται ιδανικά στο πρόσωπο του δικαστή Γουέμπστερ Θάγιερ. Πεπεισμένος για την ενοχή τους, ο Θάγιερ βλέπει στο εδώλιο μόνο «δύο αναρχικούς μπάσταρδους», όπως θυμίζει ο Μπρους Γουότσον στο πρόσφατο βιβλίο του «Sacco and Vanzetti Τhe Μen, Τhe Μurders, and the Judgment of Μanking». «Η δίκη ήταν μια φάρσα», γράφει ο Γουότσον. Οι ένορκοι είναι όλοι τους λευκοί Αγγλοσάξονες και συνεδριάζουν μόλις τρεις ώρες για να εκδώσουν την ετυμηγορία τους. Όλες οι εφέσεις απορρίφθηκαν, ακόμη κι όταν ένας άλλος μετανάστης, ο Τσελεστίνο Μαντέιρος, ομολόγησε ότι διέπραξε ο ίδιος το έγκλημα.

Η υπόθεση γίνεται το έμβλημα ενός νέου αγώνα που περνάει τα σύνορα των ΗΠΑ προκαλώντας ένα κύμα υποστήριξης από διανοούμενους και συγγραφείς, όπως ο Μπέρτραντ Ράσελ, ο Τζον Ντος Πάσος, ο Τζορτζ Μπέρναρ Σόου και ο Χέρμπερτ Τζορτζ Γουέλς. Στο Λονδίνο, το Παρίσι και το Βερολίνο διαδηλωτές ζητούν την απελευθέρωση των δύο μεταναστών. Μάταια. Έπειτα από επτά χρόνια στη φυλακή, ο Νικόλα Σάκο και ο Μπαρτολομέο Βαντσέτι οδηγούνται στην ηλεκτρική καρέκλα. Η εκτέλεσή τους, όμως, δεν ξεχάστηκε. Πολλά χρόνια αργότερα, το 1969, ο Ουίλιαμ Ντάγκλας, δικαστής τότε του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, έγραψε ότι «δυσκολεύεται κανείς να πιστέψει ότι αυτή η δίκη έγινε στις ΗΠΑ», ενώ στα πενήντα χρόνια από την εκτέλεσή τους, ο τότε κυβερνήτης της Μασαχουσέτης Μάικλ Δουκάκης αποκατέστησε τα ονόματά τους. Δολοφονία. «Καμία άλλη υπόθεση, ίσως με εξαίρεση τον πόλεμο του Βιετνάμ, δεν προκάλεσε τόσα αντιαμερικανικά αισθήματα στον υπόλοιπο κόσμο», σημειώνει το περιοδικό «Νέισον» ογδόντα χρόνια από τότε που χαρακτήριζε την εκτέλεση «δικαστική δολοφονία». Για πολλούς, γράφει σήμερα στο περιοδικό ο Μόσικ Τέμκιν, οι Σάκο και Βαντσέτι ήταν τα αθώα θύματα του πρώτου «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» όταν τα συστατικά προλετάριος, Ιταλός και αναρχικός δημιουργούσαν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ, κάτι αντίστοιχο με το σημερινό «εχθρός μαχητής». Για άλλους, οι Σάκο και Βαντσέτι δεν ήταν παρά δύο εγκληματίες και τρομοκράτες, οι οποίοι έγιναν ήρωες χάρη στην παγκόσμια προπαγάνδα εκείνων που περιφρονούσαν την Αμερική και τους θεσμούς της. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι αυτό, σημειώνει ο Τέμκιν. Αθώοι ή ένοχοι, αγωνιστές, τρομοκράτες ή και τα δύο, οι Σάκο και Βαντσέτι έπεσαν θύματα μιας βάρβαρης δικαστικής πράξης.

Και αν η υπόθεσή τους παρουσιάζει ενδιαφέρον ακόμη και σήμερα, είναι γιατί ζητήματα όπως η τρομοκρατία, το δίκαιο και η αδικία, ο εθνικισμός, ο απομονωτισμός και η μεταχείριση των μεταναστών και των μειονοτήτων, μας απασχολούν ακριβώς όπως και τότε.


Με μια ματιά

● 15 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1920: Ένοπλοι ληστεύουν μια χρηματαποστολή δολοφονώντας δύο φρουρούς.

● 5 ΜΑΪΟΥ 1920: Η αστυνομία συλλαμβάνει τους αναρχικούς Ιταλούς μετανάστες Νικόλα Σάκο και Μπαρτολομέο Βαντσέτι για οπλοφορία και τους αποδίδει μόνο με υποθέσεις τη ληστεία και το έγκλημα.

● 23 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1927: Έπειτα από μια δίκη παρωδία και παρά τη διεθνή κινητοποίηση υπέρ τους, οι Σάκο και Βαντσέτι εκτελούνται από την πολιτεία της Μασαχουσέτης.

● ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: «Sacco and Vanzetti Τhe Μen, Τhe Μurders, and the Judgment of Μanking» του Μπρους Γουότσον (2007, Εκδ. Viking).

● Η ΤΑΙΝΙΑ: «Sacco & Vanzetti» παραγωγής 1971 του Τζουλιάνο Μοντάλνο με τους Τζιαν Μαρία Βολοντέ και Ρικάρντο Κούτσολα (αριστερά)