Στο φως τα μυστικά της Συλλογής Κωστάκη

Άγνωστα έργα αλλά και «εξ ανάγκης» δημιουργηθείσες τεχνικές, που ανέπτυξαν μεγάλοι Ρώσοι πρωτοπόροι ζωγράφοι, αποκαλύπτονται στη διάρκεια συντήρησης των έργων της Συλλογής Κωστάκη
Όταν ο Σαγκάλ κόστιζε όσο ένα κιλό πατάτες, ο Νικρίτιν ζωγράφιζε στις κενές σελίδες ποιητικών συλλογών και ο Μάλεβιτς σε… χαρτόνια από συσκευασίες τσιγάρων… Αυτή ήταν η εποχή (ο λεγόμενος Μεσοπόλεμος για την Δυτική Ευρώπη και τα πρώτα μεταεπαναστατικά χρόνια στην πρώην Σοβιετική Ένωση) που «γέννησε» την ανεξερεύνητη μέχρι σήμερα αλλά και… μυθική ρωσική πρωτοπορία.

Πίνακες καλυμμένοι από άλλους πίνακες (τα λεγόμενα διπλά έργα ή recto verso), σχέδια και επιγραφές στο πίσω μέρος των πινάκων, σημειώσεις και ημερομηνίες που δημιουργούν ανάγκες αναχρονολόγησης γνωστών έργων, τεχνικές και υλικά άγνωστα καθώς και… μυστικές συνταγές για την ευφάνταστη παραγωγή τους που δεν γεννήθηκαν από καλλιτεχνική ανησυχία αλλά ως σαφής υλοποίηση του… «πενία τέχνας κατεργάζεται», αποκαλύπτονται σήμεραέναν σχεδόν αιώνα μετά τη «σύλληψή» τους, χάρη στο πρόγραμμα «Έρευνα κατάστασης των έργων της Συλλογής Κωστάκη» που υλοποιήθηκε με επιχορήγηση ύψους 134.000 δολαρίων από το ίδρυμα Πολ Γκετί του Λος Άντζελες.

Πρόκειται για την πρώτη ουσιαστική μελέτη των έργων της ρωσικής πρωτοπορίας (των 1.276 έργων της συλλογής Κωστάκη που ανήκουν στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης), που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2006 και ολοκληρώθηκε πρόσφατα από πενταμελή ομάδα Ελλήνων και ξένων επιστημόνων. Τα αναλυτικά αποτελέσματα των ερευνών, που πραγματοποιήθηκαν με φωτογραφήσεις των έργων, εξέτασή τους με υπεριώδη και υπέρυθρη ακτινοβολία, εξέταση των υποστρωμάτων τους κ.ά., θα ανακοινωθούν επίσημα σε σχετικά επιστημονικά συνέδρια του εξωτερικού και θα τροφοδοτήσουν ερευνητικά την παγκόσμια κοινότητα.

Είναι χαρακτηριστικό ένα προσχέδιο για το εξώφυλλο του περιοδικού τέχνης «Ρroun» του 1923 φιλοτεχνημένο από τον Ελ Λισίτσκι που αποκαλύφθηκε στη διάρκεια των εργασιών του προγράμματος καθώς και 30 «διπλά» έργα (recto verso)- σχέδια διαφόρων καλλιτεχνών όπως των Κλιουν, Ποπόβα και Μάλεβιτς. Ενδεικτικό, μάλιστα, των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών που επικρατούσαν, είναι ότι οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούσαν ιδιαίτερα φτηνά υλικά (οπισθόφυλλα βιβλίων, χαρτόνια από τσιγάρα κ.ά.), ενώ στην περίπτωση «καθαρού» κι απ΄ τις δύο πλευρές χαρτονιού αυτό χρησιμοποιούνταν εκατέρωθεν για… δύο έργα.

Και… μπορεί η συλλογή των 1.276 έργων της Συλλογής Κωστάκη να αγοράστηκε (στις 31 Μαρτίου του 2000) με το μεγαλύτερο ποσό που δόθηκε από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους για αγορά έργων τέχνης (13,9 δισεκατομμύρια δραχμές), να χαρακτηρίστηκε «η αγορά του αιώνα» και η «μεγαλύτερη εθνική επένδυση που έγινε εδώ και δύο αιώνες», να αποπληρώνεται με δόσεις έξι εκατομμυρίων ευρώ ετησίως (μέχρι το 2010), να φιλοξενείται (και να αποτελεί ιδιοκτησία του ΚΜΣΤ) στα υπόγεια της Μονής Λαζαριστών περιμένοντας αενάως την αγορά, ανέγερση και λειτουργία του κτιρίου της ΥΦΑΝΕΤ για τη συνολική έκθεσή της στο κοινό της πόλης, μέχρι σήμερα όμως έχουν εκτεθεί περί τα 400- 450 έργα. Τα υπόλοιπα, είτε φυλάσσονται είτε συντηρούνται με το νέο πρόγραμμα, είτε απλώς περιμένουν .

Η προγραμματισμένη για το 2007 (από την προηγούμενη διοίκηση προ τριετίας) έκθεση με έργα της Λιουμπόφ Ποπόβα ουδέποτε πραγματοποιήθηκε όπως και οι εκθέσεις «Τέχνη και ιδεολογία» και «Σαμανισμός και Καντίνσκι» και αντ΄ αυτών δεν προγραμματίζεται (για τον ελληνικό χώρο) καμία έκθεση έργων της Συλλογής Κωστάκη.


Ταξίδια σε όλη την Ευρώπη

Έξω πάμε καλά… Πρόσφατα ολοκληρώθηκαν στο Μόναχο, το Λονδίνο και το Νιούκαστλ εκθέσεις για τον Καντίνσκι και τον «κυβοφουτουρισμό» με μεγάλο ποσοστό εκτιθέμενων έργων που δανείστηκαν από το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης, ενώ ώς το τέλος του 2008, δεκάδες έργα της Συλλογής Κωστάκη θα κοσμήσουν προγραμματισμένες εκθέσεις στην Μπολόνια της Ιταλίας, στο Μουσείο Βαν Άμπεν στο Αϊντχόβεν της Ολλανδίας και το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι.

Ειδικά για τη συγκεκριμένη έκθεση του «Ζορζ Πομπιντού» με τίτλο «Φουτουρισμοί» που προγραμματίζεται για το φθινόπωρο του 2008 θα ταξιδέψει από τη Θεσσαλονίκη το έργο της Λιουμπόφ Ποπόβα «Η γυναίκα που ταξιδεύει» (1914). Είναι χαρακτηριστικό πως όταν το συγκεκριμένο έργο που θεωρείται ως ένα από τα σημαντικότερα της συλλογής πρωτοεκτέθηκε σε γκαλερί της Αγίας Πετρούπολης πωλούνταν, σύμφωνα με τιμοκατάλογο που αποκαλύφθηκε, 300 ρούβλια!

Σε συμπαραγωγή προγραμματίζεται επίσης έκθεση 150 έργων της Συλλογής Κωστάκη στο Μουσείο Μailol του Παρισιού το καλοκαίρι του 2008, στο Μουσείο Santader της Ισπανίας (το καλοκαίρι του 2010) και το Μουσείο Στέντελικ του Άμστερνταμ για τον χειμώνα του 2011.


Και σινεμά

Στον προγραμματισμό του ΚΜΣΤ περιλαμβάνεται συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με έργα Ραχμάνινοφ και Σοστακόβιτς επενδυμένη με φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό από τη Συλλογή Κωστάκη, η έκδοση τρίγλωσσων «Τετραδίων» δύο φορές τον χρόνο με υλικό από τη συλλογή καθώς και η συμμετοχή στην παραγωγή δύο ταινιών («Γκουστάβ Κλούσις: Η κατασκευή ενός καλλιτέχνη» και «Ο συλλέκτης που ξανάγραψε την Ιστορία της Τέχνης»- βιογραφία του Γεωργίου Κωστάκη).