ΕΠΙΣΤΗΜΗ

«Οχυρωματικά έργα» για τη Γη

Οι επιστήμονες είναι πλέον σίγουροι: η μείωση του διοξειδίου του άνθρακα, όσο μεγάλη κι αν είναι, δεν θα αποτρέψει την υπερθέρμανση του πλανήτη. Ακόμα κι αν πάρουμε τα πιο δραστικά μέτρα για τη μείωση των εκπομπών, οι αβεβαιότητες στα κλιματικά μοντέλα αφήνουν ανοιχτή την πιθανότητα ανόδου της στάθμης της θάλασσας και τρομερής ζέστης. Αφήστε που η απροθυμία των κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων να πάρουν μέτρα είναι μεγάλη.

Γι΄ αυτό και οι επιστήμονες αρχίζουν να σκέφτονται εναλλακτικές λύσεις. Έδαφος κερδίζουν οι μέθοδοι «γεωμηχανικής», που παρεμβαίνουν στους μηχανισμούς της ατμόσφαιρας. Η βασική ιδέα είναι η επάλειψη… αντηλιακού σε ολόκληρο τον πλανήτη. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν πως μπορούμε να απομακρύνουμε από την επιφάνεια της Γης όση ηλιακή ακτινοβολία χρειάζεται για να εξισορροπήσουμε το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Τα κλιματικά μοντέλα δείχνουν ότι η απομάκρυνση του 1,8% της ακτινοβολίας είναι αρκετή για να ακυρώσει την επίδραση που θα έχει ο διπλασιασμός των θερμοκηπικών αερίων στην ατμόσφαιρα. Ακόμα και τα αυστηρότερα μέτρα ελέγχου των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα θα μας άφηναν με διπλάσιο αέριο μέχρι το τέλος του αιώνα.

Οι δύο προτάσεις. Η ιδέα της δραστικής παρέμβασης είναι παλιά. Μόνο πρόσφατα όμως άρχισαν να την παίρνουν στα σοβαρά οι ειδικοί και, πέρυσι, η ΝΑSΑ χρηματοδότησε τέτοιες έρευνες. Ερευνητές από όλη την Αμερική συγκεντρώθηκαν στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ για να συζητήσουν τις προτάσεις, οι οποίες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

Η πρώτη επικεντρώνεται στην ατμόσφαιρα και στόχος είναι η αντανάκλαση του ηλιακού φωτός.

Η δεύτερη σταματά τις ακτίνες του Ηλίου στο Διάστημα, πριν φτάσουν στην ατμόσφαιρα. Η κάθε πρόταση έχει υποστηρικτές και αντιπάλους. Η επέμβαση μέσα στην ατμόσφαιρα είναι φθηνότερη και απλούστερη. Στο Διάστημα, όμως, οι ανεπιθύμητες παρενέργειες μειώνονται και τα μέτρα διαρκούν περισσότερο χρόνο, αλλά είναι πολύ δυσκολότερη η εφαρμογή τους.
1 Διοξείδιο του θείου στη στρατόσφαιρα

Η ΠΙΟ ΑΠΛΗ μέθοδος είναι γνωστή εδώ και δεκαετίες. Πρόκειται για την εισαγωγή διοξειδίου του θείου στην ανώτερη ατμόσφαιρα, ρίχνοντας τη θερμοκρασία με τον ίδιο τρόπο που το κάνει μια έκρηξη ηφαιστείου. Το θείο είναι φθηνό και τα μέσα απελευθέρωσής του στην ατμόσφαιρα είναι απλά. Θα μπορούσε να γίνει ακόμα και με έναν σωλήνα ύψους 10 χλμ. για να φτάσει στη στρατόσφαιρα. Το διοξείδιο του θείου σχηματίζει σωματίδια θείου αρκετά μεγάλα για να μπλοκάρουν μέρος του εισερχόμενου ηλιακού φωτός, αλλά και αρκετά μικρά για να επιτρέψουν στις υπέρυθρες ακτίνες (τη θερμική ακτινοβολία από τη Γη) να επιστρέψουν στο Διάστημα.

Φθηνά- εύκολα. «Το μέγεθος των σωματιδίων είναι πολύ σημαντικό», λέει στο περιοδικό «Νew Scientist» ο φυσικός του Στάνφορντ, Κεν Καλντέιρα. «Η μέθοδος είναι φθηνή και εύκολη. Η ποσότητα που χρειαζόμαστε είναι μικρή. Ακόμα κι ένας πυροσβεστικός σωλήνας θα έφτανε για να ψεκάσει τα σωματίδια στην ατμόσφαιρα. Αυτό θα μας κόστιζε χίλιες φορές λιγότερο από την αλλαγή των ενεργειακών μας συστημάτων».

Επειδή το θείο βρίσκεται έτσι κι αλλιώς στην ανώτερη ατμόσφαιρα λόγω των ηφαιστειακών εκρήξεων, οι επιστήμονες πιστεύουν πως η χρήση του δεν θα επιφέρει πολλές ανεπιθύμητες παρενέργειες.

Άλλα προτεινόμενα μέτρα θα ήταν χειρότερα, όπως η εναπόθεση σιδήρου στους ωκεανούς για να αναπτυχθούν οργανισμοί που καταναλώνουν άνθρακα. Το ρίσκο. Από την άλλη, βέβαια, η μέθοδος έχει ρίσκο. Οτιδήποτε κάνουμε στην ατμόσφαιρα της Γης μπορεί να έχει απρόβλεπτα αποτελέσματα, που θα χειροτερέψουν την υπάρχουσα κατάσταση. Είναι πιθανές δραματικές αλλαγές στις τοπικές βροχοπτώσεις ή την ξηρασία, ακόμα και χημικές αντιδράσεις που χαλούν την ισορροπία του οικοσυστήματος. Εκτός αυτού, το θείο θα χρειαζόταν διαρκή ανανέωση. «Αν το ρίχναμε πάνω από τους πόλους την άνοιξη, τον χειμώνα θα είχε εξαφανιστεί. Αν το ρίχναμε όμως στον Ισημερινό, θα κρατούσε πέντε χρόνια», λέει ο Καλντέιρα.


2 Αντηλιακή ασπίδα από μίνι δορυφόρους στο Διάστημα

Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ από το Διάστημα είναι η πρόταση για δημιουργία μιας ομπρέλας που κρατά ένα ποσοστό από τις ακτίνες του Ηλίου μακριά από τη Γη. Με χρήματα της ΝΑSΑ, μια ομάδα αστρονόμων και άλλων επιστημόνων μελετά την ιδέα και κάνει πειράματα. Η μέθοδος είναι απλή, αλλά τεράστια σε κλίμακα. Ο Ρότζερ Έιντζελ, στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας, πιστεύει πως είναι εφικτή.

Η ιδέα του είναι η κατασκευή δίσκων πυριτίου διαμέτρου 60 εκατοστών και βάρους ενός γραμμαρίου, χρησιμοποιώντας τη συμβατική τεχνολογία για τους επεξεργαστές. Κάθε δίσκος έχει μικρές τρύπες στο μέγεθος του μήκους κύματος του ορατού φωτός, οι οποίες διαχέουν το εισερχόμενο φως. Το αποτέλεσμα θα είναι ένα ανεπαίσθητο «σκοτείνιασμα» των ηλιακών ακτίνων.

Ηλεκτρομαγνητική προώθηση. Εκατομμύρια δίσκοι (ή μίνι δορυφόροι) θα μπουν σε μεταλλικά κουτιά και θα εκτοξευθούν στο Διάστημα με τη χρήση ηλεκτρομαγνητικών συσκευών προώθησης- μέθοδος που έχει δοκιμαστεί μόνο στο εργαστήριο. Είναι ακατάλληλη για ανθρώπους, αλλά έχει προταθεί για την εκτόξευση νερού, οικοδομικού υλικού και καυσίμων στο Διάστημα. Θεωρείται πολύ φθηνότερη από τους συμβατικούς πυραύλους.

Πτερύγια- πηδάλια. Όταν φτάσουν στο Διάστημα, τα κουτιά θα ταξιδέψουν στο σημείο L1, ανάμεσα στη Γη και τον Ήλιο όπου τα βαρυτικά τους πεδία αλληλοεξουδετερώνονται. Εκεί θα απελευθερωθούν οι δίσκοι. Ο κάθε δίσκος θα κινείται με τη βοήθεια πτερυγίων, τα οποία δουλεύουν με ηλιακή ενέργεια και ελέγχονται από ραδιοφωνικούς δέκτες. Τα πτερύγια λειτουργούν σαν πηδάλια.

Οι δίσκοι θα μπορούσαν να παραμείνουν στη θέση τους μέχρι και 50 χρόνια χωρίς να χαλάσουν.

Δοκιμές δείχνουν πως αυτή η μέθοδος θα έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα στο ηλιακό φως.

Όμως, είναι πάρα πολύ ακριβή. Το κόστος θα φτάσει σε τρισεκατομμύρια δολάρια. «Θα ήταν φθηνότερο να αλλάξουμε τα ενεργειακά μας συστήματα», λέει ο φυσικός Κεν Καλντέιρα. «Σε περίπτωση κλιματικής καταστροφής, το διοξείδιο του θείου είναι φθηνότερη και γρηγορότερη λύση και θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε δύο χρόνια».


Το θερμοκήπιο εξολοθρεύει φάλαινες

Όταν δύο ανορεξικά πλάσματα εμφανίστηκαν στη θαλάσσια περιοχή έξω από το Σαν Ιγκνάσιο του Μεξικού, τον περασμένο Ιανουάριο, ο Ουίλιαμ Μέγκιλ αμέσως τα εντόπισε: «Είναι η Κέιτ Μος και η Τουίγκι», είπε με ένα ξερό χαμόγελο για τις δύο θηλυκές γκρίζες φάλαινες, τις οποίες προσέγγισε με σκάφος του Πανεπιστημίου του Μπαθ όπου είναι καθηγητής.

«Στη μία μπορούσες να δεις τα πλευρά της, ενώ οι σπόνδυλοι της άλλης ξεχώριζαν εκεί όπου έπρεπε να βρίσκονται στρώματα λίπους», πρόσθεσε, σχολιάζοντας ότι μπορεί να πρόκειται για άλλη μια επίπτωση των κλιματικών αλλαγών, αυτήν τη φορά πάνω σ΄ ένα από τα πιο θαυμαστά πλάσματα του πλανήτη μας. «Αυτές ήταν δύο πεινασμένες φάλαινες που έχουν περάσει πολλούς μήνες χωρίς να έχουν φάει κάτι. Όταν χάνουν λίπος καταστρέφεται η μόνωσή του σώματός τους, αρχίζουν να κρυώνουν και τελικά πεθαίνουν. Στην ουσία λιμοκτονούν». Οι επιστήμονες που μελετούν τις γκρίζες φάλαινες που έχουν απομείνει στους ωκεανούς έχουν την ευκαιρία να τις δουν από κοντά μόνο για λίγα δευτερόλεπτα, όταν ανεβαίνουν στην επιφάνεια για αέρα. Φωτογραφίζουν και καταγράφουν τα πάντα, επιλέγοντας περίεργα ονόματα για τα μεγάλα θηλαστικά, βάσει των χαρακτηριστικών τους. Αυτές οι δύο ήταν τόσο πεινασμένες που αμέσως τους έδωσαν τα ονόματα διάσημων αδύνατων γυναικών: Κέιτ Μος και Τουίγκι.

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ των αδύνατων φαλαινών παρατηρήθηκε στις αρχές του χρόνου στις ακτές του Μεξικού και της Καλιφόρνιας όπου ξεχειμωνιάζουν, γεννώντας και φροντίζοντας τα μικρά τους πριν ξεκινήσουν για το ταξίδι της επιστροφής, 10.000 χιλιόμετρα πίσω, στον Βερίγγειο Πορθμό

Από τον Ιανουάριο. Το φαινόμενο των αδύνατων φαλαινών παρατηρήθηκε στις αρχές του χρόνου στις ακτές του Μεξικού και της Καλιφόρνιας όπου ξεχειμωνιάζουν, γεννώντας και φροντίζοντας τα μικρά τους πριν ξεκινήσουν για το ταξίδι της επιστροφής, 10.000 χιλιόμετρα πίσω, στον Βερίγγειο Πορθμό. Οι φάλαινες φθάνουν στο Μεξικό προερχόμενες από τον Αρκτικό Ωκεανό, ένα από τα πιο αφιλόξενα μέρη του πλανήτη. Όμως, καθώς οι πάγοι λειώνουν, κάτι αλλάζει δραματικά στο οικοσύστημα της Αρκτικής, που επηρεάζει σημαντικά την τροφή των φαλαινών.

Εξορύξεις πετρελαίου. Ταυτόχρονα, σημειώνεται άλλη μία δραματική αλλαγή. Αυτήν τη στιγμή η κυβέρνηση των ΗΠΑ δίνει για εκμετάλλευση μια τεράστια περιοχή στις θάλασσες της Αλάσκας. Εταιρείες όπως η ΒΡ, η Shell και η Conoco θα αρχίσουν την εξόρυξη πετρελαίου και αερίου εκεί όπου οι γκρίζες φάλαινες έβρισκαν την τροφή τους κάθε καλοκαίρι: στις θαλάσσιες περιοχές Τσούκσι και Μπώφορτ. Μπορεί οι κλιματικές αλλαγές να προκαλούν ανησυχία, οι ΗΠΑ όμως ανησυχούν περισσότερο για την πιθανή έλλειψη πετρελαίου. Ταυτόχρονα, η μείωση των παγετώνων θα κάνει πιο εύκολη τη διέλευση των τάνκερ που θα μεταφέρουν πετρέλαιο. Παρόμοια πολιτική στην περιοχή αναμένεται να ακολουθήσουν η Ρωσία και ο Καναδάς.

Οι φαλαινοθήρες. Οι γκρίζες φάλαινες εξαφανίστηκαν από τον Ατλαντικό ύστερα από το εντατικό κυνήγι Βρετανών και Αμερικανών φαλαινοθηρών τον περασμένο αιώνα. Είχαν σχεδόν εξαφανιστεί και από τον Ειρηνικό, όταν επιβλήθηκε απαγόρευση στο κυνήγι τους. Σήμερα, οι Ρώσοι φαλαινοθήρες πιάνουν μόνον 140 κάθε χρόνο και ο πληθυσμός τους έχει αυξηθεί, με αποτέλεσμα περίπου 17.000 φάλαινες να μεταναστεύουν κάθε χρόνο μεταξύ Αρκτικού κύκλου και Μεξικού.


Αποκαλυπτικό αυτό το καλοκαίρι για το μέλλον του πλανήτη

ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ ολοένα και περισσότερο αναγνωρίζουν την αξία της συμβολής των παγωμένων υδάτων του Αρκτικού Κύκλου στη διατήρηση ενός υγιούς φυσικού περιβάλλοντος στους ωκεανούς του πλανήτη μας. Στην Αρκτική, ο πάγος διατηρεί τη χαμηλή θερμοκρασία του νερού και «δροσίζει» τον πλανήτη, αντανακλώντας τις αχτίδες του ηλίου. Τα φύκια και το φυτοπλαγκτόν που βρίσκονται στις άκρες των παγετώνων αποτελούν πολύτιμη τροφή για τις φάλαινες, τις πολικές αρκούδες, τις φώκιες και τους θαλάσσιους ελέφαντες. Πριν από δύο χρόνια, τα κουφάρια από νεογέννητες φώκιες βρέθηκαν στην περιοχή της θάλασσας του Τσούκτσι. Είχαν πεθάνει από ασιτία. «Διστάζω να είμαι κατηγορηματικός – λέει ο δρ Μέγκιλ- όμως αυτό το καλοκαίρι θα μας αποκαλύψει πολλά για το μέλλον του πλανήτη μας».

Βέβαια, χωρίς περαιτέρω έρευνα, ο δρ Μέγκιλ δεν μπορεί να εξάγει κατηγορηματικά συμπεράσματα.

Όμως, προειδοποιεί ότι εάν βρεθούν αυτό το καλοκαίρι αποδείξεις πως οι φάλαινες πράγματι δεν έχουν τίποτα να φάνε στο ταξίδι από το Μεξικό στην Αλάσκα «τότε θα πρέπει να ουρλιάξουμε για τις επιπτώσεις του φαινομένου του θερμοκηπίου.

Ελπίζω μόνο να μην πειστούμε γι΄ αυτό όταν οι φάλαινες αρχίσουν να πεθαίνουν σε μεγάλους αριθμούς».
Μειώνονται οι πάγοι- και η τροφή τους…

Η ΠΕΙΝΑ – συνέπεια του φαινομένου του θερμοκηπίου- η οποία απειλεί σήμερα την επιβίωση της γκρίζας φάλαινας, αλλά και άλλων ειδών που ζουν στον Αρκτικό Κύκλο, αποτελεί απρόσμενο νέο δεδομένο. «Το βασικό πρόβλημα- λέει ο καθηγητής Μεγκίλ- είναι ότι δεν μπορούν να βρουν τροφή στον Αρκτικό Κύκλο το καλοκαίρι και έτσι φθάνουν πεινασμένες στο Μεξικό, όμως ούτε κι εκεί μπορούν να βρουν κάτι να φάνε και συνεχίζουν να λιμοκτονούν όταν επιστρέφουν πίσω στις κρύες θάλασσες». Η τροφή τουςκυρίως αμφίποδα και πλαγκτόν- έχει εξαφανιστεί κατά περίεργο τρόπο κι έτσι δεν μπορούν να δημιουργήσουν κανένα απόθεμα λίπους όταν ξεκινούν το ταξίδι τους για τις ακτές της Καλιφόρνιας. «Στη δεκαετία του 1980- λέει η επιστήμονας Σου Μουρ- περιοχή του φυσικού λιμανιού Τσιρικόφ στον Αρκτικό Κύκλο ήταν γεμάτη από γκρίζες φάλαινες.

Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά». Μια θεωρία υποστηρίζει ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου έχει οδηγήσει στη μείωση των πάγων, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για την ανάπτυξη των αμφίποδων που τρέφονται με φύκια, με αποτέλεσμα να εξαφανιστεί η τροφή των γκρίζων φαλαινών.