Ο καίσαρας που «ίδρυσε» τη Δύση

Η αρχαιότερη πόλη της Γερμανίας φιλοξενεί από τις 2 Ιουνίου μέχρι τις 4 Νοεμβρίου τη μεγαλύτερη έκθεση που έχει πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα για τον πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα. Για πρώτη φορά στοιχειοθετείται με πληθώρα εκθεμάτων η επίδραση του Μεγάλου Κωνσταντίνου στη θρησκευτική, πολιτική, πολιτισμική ιστορία της Ευρώπης από τον τέταρτο αιώνα μέχρι τις μέρες μας.

Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία η συμβολή του Μεγάλου Κωνσταντίνου έγκειται στην ολοκλήρωση των διοικητικών μεταρρυθμίσεων που είχε δρομολογήσει ο Διοκλητιανός το 284 μ.Χ. Είναι όμως ο πρώτος καίσαρας που ασπάζεται τον χριστιανισμό. «Αντιλαμβανόταν τη θρησκεία ως έναν κατάλογο από τον οποίο επιλέγει κανείς το καλύτερο», λέει στα «ΝΕΑ» ο επιστημονικός επιμελητής της έκθεσης δρ Αλεξάντερ Ντέμαντ. Και ο χριστιανισμός ήταν η δυναμικότερη από τις τριακόσιες και πλέον θρησκείες της εποχής. Στράφηκε λοιπόν ο Κωνσταντίνος στον χριστιανισμό από προσωπική πεποίθηση ή από πολιτικό υπολογισμό; «Είναι δύσκολο να αποσυνδεθούν οι δύο αυτές πτυχές» λέει ο Γερμανός καθηγητής. Ο Κωνσταντίνος «ήταν θρησκευόμενος, όπως όλοι στην εποχή του» και στην ιστορική νίκη της Μουλβίας γέφυρας το 312 μ.Χ. κατά του Μαξεντίου, με το όραμα του «Εν Τούτω Νίκα» επέλεξε να θέσει τις δυνάμεις του υπό την σκέπη του Χριστού. Υιοθέτησε το χριστόγραμμα ως αυτοκρατορικό σύμβολο στο λάβαρο και τις ασπίδες των στρατιωτών, διακηρύσσοντας ότι όλες του οι νίκες οφείλονται στον Χριστό. Και «ένας Θεός που βοηθά τόσο πολύ, κυρίως στο πεδίο της μάχης, δεν μπορεί παρά να υποστηριχθεί».

Η προσέγγιση. Ο Κωνσταντίνος θέσπισε την ανεξιθρησκία με το Διάταγμα του Μεδιολάνου το 313, έδωσε μορφή στο Σύμβολο της Πίστεως με την Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας το 325, έγινε ο πρώτος Βυζαντινός αυτοκράτορας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία αναγόρευσε σε ισαποστόλους τον Κωνσταντίνο και τη μητέρα του Ελένη. «Είναι η μόνη περίπτωση αγιοποίησης ενός ηγεμόνα» επισημαίνει ο κ. Ντεμάντ. Ωστόσο στις ορθόδοξες χώρες «λείπει η κριτική, επιστημονική προσέγγιση του έργου του Κωνσταντίνου», όπως έχει πράξει η δυτική σκέψη ήδη από τον 18ο αιώνα.


Η μεγάλη επίδραση

Αν όμως στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία η συνύφανση Κράτους και Εκκλησίας έγινε με άρρηκτους δεσμούς που φτάνουν μέχρι σήμερα- «με την Ελλάδα μόνη χώρα της Ευρώπης που δεν έχει θεσπίσει τον διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας»- το Βατικανό και η Καθολική Εκκλησία στήριξαν επί αιώνες την κοσμική τους εξουσία στον Μέγα Κωνσταντίνο. Ήταν η εγγύηση της κοσμικής παπικής εξουσίας που εδράζεται στον μύθο της «ανιστόρητης» βάπτισης του Κωνσταντίνου από τον Πάπα Σίλβεστρο Α΄. Η περίφημη «δωρεά του Κωνσταντίνου» είναι ένα «περίεργο ντοκουμέντο» που εμφανίστηκε τον 8ο αι. και φέρει τον Κωνσταντίνο να παραδίνει στο Βατικανό την εξουσία στη δυτική αυτοκρατορία, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης γιατί με τη «βάπτισή» του απαλλάχθηκε από τη λέπρα.

Η Καθολική Εκκλησία προπαγάνδιζε αυτόν τον μύθο μέχρι τον 19ο αιώνα. Έτσι, αν αρχικά ο Κωνσταντίνος χρησιμοποίησε την Εκκλησία ως εργαλείο για να εδραιώσει τη θέση του στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στη συνέχεια το Βατικανό χρησιμοποίησε ως εργαλείο τον Μέγα Κωνσταντίνο για να νομιμοποιήσει την κοσμική του εξουσία. Η έκθεση του Τρίερ πιστοποιεί την τάση των Γερμανών μελετητών να μη σταματούν πλέον στον Καρλομάγνο όταν αναζητούν την ταυτότητα της Ευρώπης. Ο Καρλομάγνος «είναι αδιανόητος» χωρίς τον Μέγα Κωνσταντίνο, υποστηρίζει ο καθ. Ντέμαντ. Τα αγάλματά τους που κοσμούν τον καθεδρικό της Κολωνίας παρουσιάζονται δίπλα- δίπλα στην έκθεση. Η μοναρχία ελέω Θεού βασίζεται στον Μέγα Κωνσταντίνο και είναι το «μακροβιότερο πολιτικό σύστημα» μέχρι τώρα στην Ευρώπη. Ευρωπαίοι ηγεμόνες αναζητούσαν συνεχώς αναγωγές στον Μέγα Κωνσταντίνο. Στον Τριακονταετή Πόλεμο ο κάιζερ της Αυστρίας πολεμούσε τους προτεστάντες ως νέος Κωνσταντίνος, όπως και ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ τους Ουγενότους. Από τον Βίλχελμ Β΄ μέχρι τον Μουσολίνι και τον Χίτλερ «όλοι ανέτρεχαν κατά κάποιον τρόπο στον Μέγα Κωνσταντίνο» λέει ο κ. Ντέμαντ. Στην έκθεση παρουσιάζεται σύντομο βίντεο με τον Μουσολίνι που υποδέχεται στη Ρώμη τον Χίτλερ, τον μόνο στον οποίο επέτρεψε να περάσει την περίφημη Αψίδα του Κωνσταντίνου.
Μέχρι και… κωνσταντινόψωμο

Τ ο Τρίερ ζει στον ρυθμό του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Μέχρι και κωνσταντινόψωμο προσφέρει ένα κεντρικό αρτοποιείο την περίοδο της έκθεσης. Σε τρία μουσεία της πόλης παρουσιάζονται 1.600 εκθέματα από 150 διεθνή μουσεία, μεταξύ αυτών το Λούβρο, το Βρετανικό Μουσείο, τα μουσεία του Βατικανού, το μουσείο του Κρεμλίνου, αλλά και το Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας. Στη φωτογραφία, επισκέπτες θαυμάζουν το πρώτο αντίγραφο του γιγαντιαίου αγάλματος του Κωνσταντίνου (ύψους 15 μέτρων) που υπήρχε στο Καπιτώλιο της Ρώμης. Κάτω, ο Κωνσταντίνος και η Ελένη με τον Τίμιο Σταυρό.
Curriculum vitae

Κωνσταντίνος ο Μέγας
ΠΛΗΡΕΣ ΟΝΟΜΑ: Φλάβιος Βαλέριος Αυρήλιος Κωνσταντίνος ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΓΕΝΝΗΣΗΣ:

27 Φεβρουαρίου 274 ΤΟΠΟΣ ΓΕΝΝΗΣΗΣ: Ναϊσσός, σημερινή Νις Σερβίας ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ: Κωνστάντιος Χλωρός ΣΥΖΥΓΟΣ: Φάουστα, κόρη του αυτοκράτορα Μαξιμιανού Σταθμοί στη ζωή του
306 Μ.Χ.: Έπειτα από τον θάνατο του πατέρα του, Κωνστάντιου Χλωρού, ανακηρύσσεται καίσαρας με έδρα τους Τρεβήρους 312 Μ.Χ.: Νίκη επί του Μαξεντίου στη Μουλβία Γέφυρα με το όραμα του Εν Τούτω Νίκα. Μονοκρατορία στις δυτικές επαρχίες 313 Μ.Χ.: Θεσπίζει ανεξιθρησκία με το Διάταγμα του Μεδιολάνου 324 Μ.Χ.: Νίκη επί των στρατευμάτων του Λικινίου, μονοκρατορία σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία 325 Μ.Χ.: Οικουμενική Σύνοδος της Νίκαιας 330 Μ.Χ.: Ίδρυση της Κωνσταντινούπολης ως «Νέας Ρώμης» ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΘΑΝΑΤΟΥ:

22 Μαΐου 337. Λίγο νωρίτερα, είχε βαπτιστεί χριστιανός ΤΟΠΟΣ ΤΑΦΗΣ: Κωνσταντινούπολη