ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Και μετά… χάθηκαν οι μέλισσες

Εκατομμύρια μέλισσες έχουν εξαφανιστεί μυστηριωδώς σε Βόρεια Αμερική και Ευρώπη από τον περασμένο Σεπτέμβριο και οι επιστήμονες πασχίζουν να βρουν την αιτία.

O θάνατος των μελισσών είναι καταστροφή για τους μελισσοκόμους και για την παγκόσμια παραγωγή μελιού. Αλλά είναι επίσης σημαντική απειλή για τη γεωργία, μια που οι μέλισσες είναι αυτές οι οποίες γονιμοποιούν το ένα τρίτο της αγροτικής παραγωγής.

Το φαινόμενο ονομάζεται Διαταραχή Κατάρρευσης Αποικίας (ή σύνδρομο CCD) κι έχει εμφανιστεί σε 35 Πολιτείες των ΗΠΑ, τον Καναδά και πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Οι Αμερικανοί μελισσοκόμοι έχουν χάσει 150 εκατομμύρια δολάρια και οι αγρότες αναζητούν απεγνωσμένα μέλισσες για να γονιμοποιήσουν τις καλλιέργειές τους.

Άγνωστο το αίτιο. Οι επιστήμονες ψάχνουν νεκρές μέλισσες σε όλη την Αμερική κι ανακαλύπτουν παντού εγκαταλελειμμένες κυψέλες. Στην προσπάθειά τους να βρουν μια απάντηση, έχουν ανοίξει χιλιάδες μέλισσες ερευνώντας για ιούς, βακτήρια, ίχνη φυτοφαρμάκων και ακάρεα. Μέχρι τώρα δεν έχουν καταλήξει σε ένα αίτιο.

Οι μέλισσες που βρίσκουν δεν κρύβουν περισσότερα ακάρεα ή αμοιβάδες από το συνηθισμένο. Η περιοχή γύρω από το έντερό τους όμως, έχει ουλές, τα εσωτερικά τους όργανα είναι πρησμένα και γεμάτα σκουπιδάκια, ο πρωκτός τους είναι γεμάτος από γύρη που δεν έχουν χωνέψει και οι κηρογόνοι αδένες που φέρουν το κεντρί έχουν σημάδια ενδεικτικά μόλυνσης. Σύμφωνα με την Ένωση Επιθεωρητών Μελισσοκόμων της Αμερικής, ποσοστό 24% των 384 μελισσοκομικών επιχειρήσεων της χώρας έχασαν περισσότερες από τις μισές αποικίες τους από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Μάρτιο. Κάποιες επιχειρήσεις έχασαν μέχρι και το 90%.

Ούτε γονιμοποίηση. Οι καλλιεργητές ψάχνουν μέλισσες για τα φυτά τους. Οι μέλισσες γονιμοποιούν το ένα τρίτο της αγροτικής παραγωγής της Αμερικής, ανάμεσά τους τα αμύγδαλα, τα κεράσια, τα βατόμουρα, τα αχλάδια, τις φράουλες και τις κολοκύθες. Μοιραία, το κόστος για τις κυψέλες ανέβηκε φέτος. Πέρυσι, 300 κυψέλες κόστιζαν 13.000 δολάρια. Φέτος, το ίδιο ποσό χρειάζεται για 200 κυψέλες.

Χωρίς εξήγηση. Οι μελισσοκόμοι εντόπισαν τα πρώτα σημάδια της καταστροφής τον Νοέμβριο, όταν άρχισαν να εξαφανίζονται οι αποικίες. Ο Ντέιβ Χάκενμπεργκ στην Πενσυλβάνια είχε χάσει το 70% των μελισσών του μέχρι τον Φεβρουάριο. Πήγε δείγμα των νεκρών μελισσών στους επιστήμονες του Πανεπιστημίου της περιοχής. Στο εργαστήριό του ο Ντένις Βαν Ένγκελσντορπ τις άνοιξε, αποκλείοντας τα πιθανά ενδεχόμενα γνωστών ακάρεων που προσβάλλουν τις μέλισσες.

Στη συνέχεια έψαξε τη βιβλιογραφία για αντίστοιχες μαζικές εξαφανίσεις. Βρήκε την πρώτη μαρτυρία σε μια αναφορά του 1869 και αργότερα το 1923 και το 1965. Καμιά δεν είχε εξήγηση. Ο επιστήμονας ταξίδεψε στη Φλόριντα και την Καλιφόρνια συλλέγοντας δείγματα από μέλισσες μικρές και μεγάλες, άρρωστες και υγιείς, νέκταρ και γύρη.

Ύποπτα φυτοφάρμακα. Οι ερευνητές θεωρούν τα φυτοφάρμακα ως μία από τις πιθανές αιτίες. Οι νέες γενιές περιέχουν ουσίες που είναι αβλαβείς για τους ανθρώπους, αλλά ύποπτες για την επίδρασή τους στις μέλισσες. Καμιά έρευνα, όμως, δεν το έχει επιβεβαιώσει. Η Γαλλία απαγόρευσε τη χρήση τους το 1999-αφού πέθαναν πολλές μέλισσες- αλλά από τότε δεν βελτιώθηκε η κατάσταση.


Ύποπτα τα κινητά, τα μεταλλαγμένα, ο… Μπιν Λάντεν

ΚΑΘΩΣ ΟΙ επιστήμονες δεν μπορούν να βρουν ακόμα τα αίτια του αφανισμού των μελισσών, όλοι έχουν τις δικές τους θεωρίες για το φαινόμενο. Μία από τις δημοφιλέστερες ρίχνει το φταίξιμο στην ακτινοβολία των κινητών τηλεφώνων. Η ιδέα ανήκει σε έναν Γερμανό φυσικό. Ο Μέι Μπερενμπάουμ, εντομολόγος στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι, τονίζει πως πρόκειται για μεγάλη πλάνη, λόγω λάθους στην αγγλική μετάφραση. Ο Γερμανός επιστήμονας δεν μίλησε για κινητά. Στην κυψέλη έβαλαν ένα ασύρματο τηλέφωνο».

Άλλη μία δημοφιλής θεωρία κάνει λόγο για- τι άλλο;- τα μεταλλαγμένα. Οι μέλισσες πεθαίνουν γιατί γονιμοποιούν γενετικά μεταλλαγμένο καλαμπόκι που περιέχει το φυτοφάρμακο Β.Τ. «Άλλη πλάνη. Εδώ στο Ιλινόι μας περιβάλλει ένας ωκεανός από γύρη με φυτοφάρμακο, αλλά οι μέλισσες ζουν και βασιλεύουν», λέει ο Μπερενμπάουμ. Μέχρι και τον Μπιν Λάντεν έχουν βάλει στη μέση οι συνωμοσιολόγοι, λέγοντας ότι προκαλεί τον θάνατο των μελισσών για να καταστρέψει την αμερικανική αγροτική παραγωγή.

Στο μεταξύ, η έρευνα για τον «δολοφόνο των μελισσών» συνεχίζεται.


Βιολογικός παράγοντας ο δολοφόνος

ΤΗ ΔΙΚΗ του έρευνα διεξάγει ο εντομολόγος Τζέρι Μπρόμενσεκ στο Πανεπιστήμιο της Μοντάνας, βασιζόμενος στην αυξημένη ευαισθησία της μέλισσας στις οσμές. Είναι 40 φορές μεγαλύτερη από του ανθρώπου. Όταν μια αποικία εκτίθεται σε μια νέα χημική μυρωδιά, από ένα δηλητήριο για παράδειγμα, ο ήχος της αλλάζει σε ένταση και συχνότητα, παράγοντας μία μοναδική ηχητική υπογραφή. Ο Μπρόμενσεκ επισκέπτεται μελίσσια σε όλη τη χώρα ηχογραφώντας τους ήχους στις κυψέλες. Δεν έχει βρει ακόμα κάτι αξιοσημείωτο.

Ούτε οι έρευνες για παράσιτα έχουν αποδώσει. Οι επιστήμονες έχουν βρει στις νεκρές μέλισσες τεράστιο αριθμό παθογόνων μικροβίων, κάτι που σημαίνει πως το ανοσοποιητικό σύστημα των μελισσών έχει εξασθενήσει για κάποιον λόγο. Άλλο ένα ανεξήγητο μυστήριο είναι η συμπεριφορά των εντόμων που εισβάλλουν στις κυψέλες όταν αδειάζουν από τις μέλισσες. Τα σκαθάρια και οι σκόροι, που συνήθως «καταλαμβάνουν» τις κατοικίες των μελισσών, τώρα αρνούνται να μπουν στις άδειες κυψέλες μολυσμένων μελισσών για εβδομάδες ή μήνες μετά την εγκατάλειψή τους. «Είναι σαν να υπάρχει κάποια τοξική ουσία στο εσωτερικό τους», λέει ο Τζέρι Χέις, επιθεωρητής μελισσοκόμος στη Φλόριντα.

Οι ερευνητές έκαναν πειράματα στήνοντας 200 κυψέλες με υγιείς μέλισσες από την Αυστραλία. Τις 50 τις ακτινοβόλησαν για να σκοτώσουν τα παθογόνα βακτήρια. Τις 50 τις κάπνισαν με συμπυκνωμένο οξικό οξύ. Στις άλλες 50 έβαλαν πλαίσια με μέλι που πήραν από κυψέλες πριν από την καταστροφή και οι άλλες 50 ήταν κυψέλες που είχαν εγκαταλειφθεί τον χειμώνα.

Ύστερα από λίγο καιρό, οι μόνες κυψέλες όπου οι μέλισσες ήταν απόλυτα υγιείς ήταν αυτές που είχαν δεχθεί ακτινοβολία. «Άρα, ο δολοφόνος πρέπει να είναι βιολογικός παράγοντας», λέει ο Ντένις Βαν Ένγκελσντορπ.


Δεν είναι εύκολο να γίνεις πατέρας

Η γιορτή του πατέρα είναι αύριο και οι απανταχού εορτάζοντες ενδόμυχα γνωρίζουν καλά ότι, πολύ πιο απολαυστική είναι η διαδικασία τού να γίνει κανείς πατέρας, παρά η πατρότητα αυτή καθεαυτή. «Δεν θα πω ψέματα», έλεγε ο ήρωας των κόμικς, Όμηρος Σίμπσον, με την ιδιότητα κιόλας του πάτερ φαμίλια: «Η πατρότητα δεν είναι τόσο εύκολη όσο η μητρότητα».

Εύκολη ή δύσκολη, η πατρότητα οφείλει την ύπαρξή της στους εξαιρετικά σχεδιασμένους ανδρικούς γαμέτες. Όπως παραδέχονται μάλιστα με χαρακτηριστική άνεση οι επιστήμονες που μελετούν τα ανδρικά γεννητικά κύτταρα, τα σπερματοζωάρια είναι μερικά από τα πιο αξιοθαύμαστα κύτταρα του ανθρώπινου σώματος: ένας αληθινός θρίαμβος αποτελεσματικής συσκευασίας, περίτεχνου… design και υπερεξειδίκευσης. Το τρίπτυχο της επιτυχίας.

Τα ανθρώπινα σπερματοζωάρια είναι απίστευτα συμπαγή και δεν διαθέτουν τον εξοπλισμό παραγωγής πρωτεϊνών που έχουν τα φυσιολογικά κύτταρα. Όταν όμως βουτούν στο απαγορευμένο περιβάλλον της γυναικείας αναπαραγωγικής οδού, προσαρμόζονται αμέσως και αλλάζουν τις εξερευνητικές τους στρατηγικές, με αποτέλεσμα να κολυμπούν κατά πώς πρέπει.

Στον δρόμο προς το ωάριο. Τα σπερματοζωάρια είναι επίσης γρήγορα και χαριτωμένα σαν τους γυρίνους. Έχουν στρουμπουλά (στο σχήμα της σταγόνας) κεφάλια και κομψές, νευρικές ουρές. Γλιστρούν, ελίσσονται, «σκοντάφτουν» και κάνουν «οχτάρια», τραβώντας ολοταχώς προς τα ωάρια. Μολονότι λοιπόν ένας πατέρας δεν επιτρέπεται να υπερηφανεύεται για τα σπερματοζωάριά του όσο για τα παιδιά του, μπορεί να καυχιέται γι΄ αυτά τα πεισματάρικα κυτταρικά κόμματα, που τον βοήθησαν να εμφυσήσει στα παιδιά του τη ζωή τους.

Στην ουσία τα σπερματοζωάρια είναι τα πιο μικροσκοπικά κύτταρα του ανθρώπινου οργανισμού. Το κεφάλι ενός ώριμου σπερματοζωαρίου έχει πλάτος περίπου 5 μικρόνια ή αλλιώς 0,005 εκατοστά λιγότερο από το μισό του πλάτους ενός λευκού αιμοσφαιρίου ή ενός δερματικού κυττάρου. Παρά λοιπόν το απειροελάχιστο μπόι τους δεν διστάζουν να επιτεθούν σε ένα από τα μεγαλύτερα κύτταρα του σώματος, το ωάριο, το οποίο – έχοντας 30πλάσιο πλάτος- είναι αρκετά ογκώδες ώστε να φαίνεται διά γυμνού οφθαλμού.

Βιομηχανία παραγωγής. Οι άνδρες έχουν την ποσότητα με το μέρος τους. Αν και η γυναίκα γεννιέται με όλα τα ωάρια που θα έχει στη ζωή της και μόνο 500 από το αρχικό «απόθεμα» θα ωριμάσουν και θα μπορούν να γονιμοποιηθούν, ο άνδρας αποτελεί ουσιαστικά μια βιομηχανία παραγωγής σπερματοζωαρίων από τη στιγμή που εισέρχεται στην εφηβεία.

Κάθε όρχις παράγει κατά μέσον όρο περισσότερα από 4 εκατομμύρια σπερματοζωάρια ανά ώρα, αριθμός που μεταφράζεται σε μια συνολική παραγωγή 12 τρισεκατομμυρίων σπερματοζωαρίων στη διάρκεια της ζωής του.(Οι αριθμοί παρουσιάζουν διακυμάνσεις από άνδρα σε άνδρα, από ημέρα σε ημέρα και γενικώς ελαττώνονται με την πάροδο του χρόνου).

Ένα στα εκατό… Η μέση εκσπερμάτωση αποτελείται εν πολλοίς από ένα κουταλάκι του καφέ σπερματικό υγρό. Το υγρό αυτό είναι ένα περίτεχνο μείγμα σακχάρων, κιτρικού οξέως και άλλων συστατικών, τα οποία είναι σχεδιασμένα για να φροντίσουν και να δυναμώσουν τα σπερματοζωάρια ώστε να τα προετοιμάσουν για το δύσκολο ταξίδι που τα περιμένει.

Στο σπερματικό υγρό (ή πλάσμα, όπως επίσης λέγεται) τα σπερματοζωάρια είναι διάσπαρτα. Μάλιστα αποτελούν μόλις το 1% του σπέρματος. Ωστόσο, και μόνο του αυτό το 1% μπορεί να περικλείει 150 εκατομμύρια ανυπόμονα κύτταρα που λαχταρούν να συναντηθούν με το τεραστίων διαστάσεων έτερό τους ήμισυ! Ο τέλειος από τους μαχητές. Αν όμως παρ΄ όλα αυτά νομίζετε ότι όλοι αυτοί οι «μαχητές», μηδενός εξαιρουμένου, μπορούν να φέρουν εις πέρας το καθήκον που έχουν αναλάβει, δηλαδή τη γονιμοποίηση, πλανάσθε πλάνην οικτράν. Η πλειονότητα εξ αυτών δεν θα μπορούσαν να γονιμοποιήσουν ένα ωάριο ακόμη κι αν τα «πετούσε» κανείς πάνω του. «Μόνο ένα τέλεια σχεδιασμένο σπερματοζωάριο μπορεί να εισδύσει στο ωάριο», λέει προς την εφημερίδα «Τhe Νew Υork Τimes» ο δρ Χάρι Φις, που είναι ουρολόγος στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Προσθέτει μάλιστα ότι «η πλειονότητα των σπερματοζωαρίων έχουν ατέλειες».


Σύζευξη 23+23 χρωμοσωμάτων

ΚΑΘΕ ΣΠΕΡΜΑΤΟΖΩΑΡΙΟ που ξεπροβάλλει σαν γυρίνος μέσα από το πυκνό δίκτυο σωληνώσεων το οποίο υπάρχει στους όρχεις, αποτελείται από τρία βασικά τμήματα. Το πιο σημαντικό απ΄ όλα είναι το κεφάλι, το οποίο με τη σειρά του αποτελείται από ένα υπερσυμπυκνωμένο «κουβάρι» 23 χρωμοσωμάτων που περιμένουν για να συνενωθούν με τα ισάριθμα χρωμοσώματα του ωαρίου. Στη «μύτη» του κεφαλιού του βρίσκεται το ακρόσωμα, που είναι ένα εξειδικευμένο… σακί από ένζυμα τα οποία βοηθούν το σπερματοζωάριο να διαπεράσει το εξωτερικό περίβλημα του μεστωμένου ωαρίου. Όταν το σπερματοζωάριο συνενώνεται με το ωάριο, το κύτταρο που σχηματίζεται αποτελείται από 46 χρωμοσώματα: 23 από τον πατέρα και 23 από τη μητέρα.


Ατελή, δυσκίνητα, ή και ανώριμα

ΕΝΑΣ ΑΝΔΡΑΣ είναι τυχερός αν το 15% των σπερματοζωαρίων του είναι άρτια. Αυτός είναι ο γενικός κανόνας που ισχύει, σύμφωνα με τον δρα Χάρι Φις, που είναι ουρολόγος στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Και δεν έχει άδικο, αν σκεφθεί κανείς ότι μερικά σπερματοζωάρια μπορεί να έχουν μικρό κεφάλι, ενώ κάποια άλλα ίσως να έχουν δύο κεφάλια. Κι ότι ορισμένα εξ αυτών δεν διαθέτουν ουρές, ενώ κάποια άλλα που διαθέτουν ουρές δεν έχουν διάθεση να κινηθούν ούτε ένα χιλιοστό! «Έχω δει και άνδρα του οποίου το ποσοστό άρτιων σπερματοζωαρίων φτάνει 22%, αλλά αυτό είναι σπάνιο», διατείνεται ο Αμερικανός ουρολόγος. Η δημιουργία των σπερματοζωαρίων είναι μια πολύπλοκη, πολυσταδιακή διαδικασία, κατά την οποία τα ανώριμα κύτταρα περνούν έναν ή δύο μήνες περιπλανώμενα σε έναν λαβύρινθο από μικροσκοπικούς «σωλήνες» που βρίσκονται εντός των όρχεων. Σε κάθε στάδιο τα ανώριμα κύτταρα αλλάζουν κι από λίγο, έως ότου αποκτήσουν την αεροδυναμική μορφή των σπερματικών κυττάρων.