Καρκίνος του προστάτη: Τι αυξάνει τον κίνδυνο, τι τον μειώνει

O καρκίνος του προστάτη αυξάνεται γρηγορότερα από κάθε άλλον καρκίνο στις δυτικές χώρες- και στην Ελλάδα. Ευτυχώς, όμως, χάρη κυρίως στην εξέταση προστατικού αντιγόνου (ΡSΑ), η θνησιμότητα από τον «ανδρικό καρκίνο» έχει αρχίσει τελευταία να υποχωρεί κάπως.

«Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί πια παγκόσμιο πρόβλημα», υπογραμμίζει ο ανδρολόγος, διευθυντής του Ουρολογικού Τμήματος στο Νοσοκομείο «Αμαλία Φλέμινγκ», κ. Νίκος Αντωνίου.
 
«Υπολογίζεται ότι οι άνδρες χάνουν κατά μέσο όρο 9 χρόνια από τη ζωή τους εξ αιτίας αυτού του καρκίνου (έναντι 13,5 χρόνων από τον καρκίνο του πνεύμονα). Κάθε άνδρας διατρέχει κίνδυνο 16,3% σε όλη τη ζωή του να αναπτύξει καρκίνο προστάτη και κίνδυνο θανάτου 3,5%-4,3%. Πρόκειται για έναν καρκίνο με χρονικά μεγάλη φυσική εξέλιξη και μακρά προκαρκινική περίοδο».

Αν και η συχνότητα της νόσου αυξάνεται συνεχώς στον δυτικό κόσμο από τη δεκαετία του 1970 έως και σήμερα, η θνησιμότητα έχει αρχίσει να μειώνεται τα τελευταία χρόνια. Έτσι, ενώ το 2001 υπήρχαν στις ΗΠΑ 198.000 νέες περιπτώσεις και 31.500 θάνατοι, το 2003 οι νέες περιπτώσεις ήταν 220.000 και οι θάνατοι 28.900.

Ο ρόλος του ΡSΑ «Στην Ευρώπη, αναφέρονται κάθε χρόνο 220.000 νέες περιπτώσεις καρκίνου προστάτη», επισημαίνει ο κ. Αντωνίου. «Βέβαια, η θνησιμότητα στην Ευρώπη είναι μεγαλύτερη, γιατί οι Ευρωπαίοι δεν κάνουν συστηματικά το ΡSΑ (λ.χ. μόνο το 30% περίπου των Άγγλων), όπως οι Αμερικανοί (σε ποσοστό 70%)».

Η εισαγωγή του ΡSΑ το 1986 άλλαξε θεαματικά την πορεία και την εξέλιξη της νόσου. «Στην εποχή πριν από το ΡSΑ, το 60% των ασθενών με καρκίνο προστάτη ερχόταν στον γιατρό ήδη με μεταστάσεις», λέει ο κ. Αντωνίου. «Σήμερα, η πρώιμη διάγνωση είναι εύκολη. Διάγνωση σε πρώιμο στάδιο σημαίνει ριζική θεραπεία και ίσως ίαση. Οι ασθενείς, πάντως, είναι περισσότερο ενημερωμένοι σήμερα, φοβούνται τη νόσο και ζητούν από τον γιατρό τεκμηριωμένες απόψεις και πληροφορίες».

Όσο αφορά το νέο τεστ ΕΡCΑ2, που έχει ευαισθησία 90% στον καρκίνο του προστάτη (έναντι 60-65% του ΡSΑ) και αναμένεται να φέρει επανάσταση στη διάγνωση της νόσου, έχει ελεγχθεί έως σήμερα σε μικρό αριθμό ασθενών (800) και είναι μια πολύ ακριβή εξέταση.

Οι παράγοντες που συντελούν στη γένεση

Ο καρκίνος του προστάτη προέρχεται από συνδυασμό πολλών παραγόντων. Συντελούν στη δημιουργία του:

 1. Ηλικία Κινδυνεύουν οι άνδρες άνω των 50 χρόνων και η διάγνωση στους περισσότερους γίνεται μετά τα 65 (αν και ο καρκίνος αρχίζει χρόνια πριν).

2. Σωματικό βάρος Η παχυσαρκία θεωρείται σοβαρός αιτιολογικός παράγων στον καρκίνο του προστάτη. Αυξημένος είναι ο κίνδυνος όταν ο Δείκτης Μάζας Σώματος είναι μεγαλύτερος του 35 (κιλά ανά τετράγωνο του ύψους σε μέτρα) και ελαττωμένος σε ΔΜΖ μικρότερο του 25. Στους παχύσαρκους, δεν εμφανίζεται μόνο πιο συχνά ο καρκίνος του προστάτη, αλλά όταν εμφανισθεί, είναι πιο επιθετικός και η εξέλιξη της νόσου χειρότερη.

3. Ύψος Έχει παρατηρηθεί ότι οι ψηλοί και σωματώδεις άνδρες αποκτούν πιο εύκολα καρκίνο του προστάτη.

4. Κληρονομικότητα Σε μια μεγάλη μελέτη σε 44.000 διδύμους στη Σουηδία, αποδείχθηκε η συμμετοχή του κληρονομικού παράγοντα σε ποσοστό μεγαλύτερο του 42%. Μεγάλη μελέτη στο Πανεπιστήμιο του Τζονς Χόπκινς στις ΗΠΑ έδειξε ότι άνδρες με αδελφό ή πατέρα με καρκίνο προστάτη έχουν τουλάχιστον διπλάσιες πιθανότητες να αναπτύξουν τη νόσο. Όποιος μάλιστα έχει αδελφό με καρκίνο προστάτη, διατρέχει πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο από αυτόν με πατέρα ασθενή. Άνδρες με δύο ή τρεις συγγενείς πρώτου και δευτέρου βαθμού έχουν 5 έως 11 φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν τη νόσο.

5. Γενετικοί παράγοντες Τα γονίδια ΒRCΑ1 και κυρίως ΒRCΑ2 (γονίδια για καρκίνο μαστού και ωοθηκών, επίσης, στις γυναίκες) ανεβάζουν τον κίνδυνο για καρκίνο προστάτη κατά 3 έως 7 φορές. Οι μεταλλάξεις στο γονίδιο ΒRCΑ2 έχουν σχέση και με την επιθετικότητα του καρκίνου. Ένας στους 4 καρκίνους προστάτη αποδεικνύεται ότι έχουν οικογενειακή προδιάθεση και γι΄ αυτό είναι καλό να κάνουν στην ηλικία των 40 το γενετικό τεστ όσοι έχουν περιστατικό στην οικογένεια. Παράλληλα, μελετώνται και άλλα γονίδια (ΑR, SRD5Α2, ΗSD3Β2 και CΥΡ17).

6. Ορμόνες Τα ανδρογόνα (τεστοστερόνη) έχει αποδειχθεί ότι είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη αυτού του καρκίνου.

7. Αυξητικοί παράγοντες Αρκετές επιδημιολογικές μελέτες στηρίζουν την άποψη ότι τα αυξημένα επίπεδα της ΙGF (Ιnsoulinelike Growth Factor) σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο προστάτη, γιατί αυτή διεγείρει την κυτταρική διαίρεση.

8. Σεξ Η θετική συσχέτιση αποδίδεται στο ότι τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα προδιαθέτουν για καρκίνο προστάτη, αλλά και στο ότι η σεξουαλικότητα συνεπάγεται υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης. Μελέτη στο Άγιον Όρος έδειξε μειωμένη εμφάνιση της νόσου στους μοναχούς.

9. Γαλακτοκομικά «Στις δυτικές κοινωνίες, η αυξημένη κατά κεφαλήν κατανάλωση γάλακτος έχει άμεση σχέση με τα αυξημένα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο προστάτη», εξηγεί ο κ. Αντωνίου. «Αρχικά, προτάθηκε η άποψη πως αυτό οφείλεται στην παρουσία του λίπους στο γάλα. Εντούτοις, τα ίδια ποσοστά κινδύνου παρατηρούνται και στα διαιτητικά γάλατα. Φαίνεται ότι υπεύθυνο είναι το ασβέστιο, καθώς έχει βρεθεί σε πολλές μελέτες θετική συσχέτιση».

10. Λίπος και κρέας «Το λίπος φαίνεται να έχει τον πιο σημαντικό ρόλο», τονίζει ο κ. Αντωνίου. «Υπάρχουν πολλές επιδημιολογικές μελέτες, που αποδεικνύουν τη σχέση αυξημένης πρόσληψης λίπους και της αυξημένης νοσηρότητας από καρκίνο προστάτη, αλλά και της γρήγορης εξέλιξης ενός λανθάνοντα καρκίνου σε κλινικό και προχωρημένο καρκίνο». Το κόκκινο κρέας περιέχει σήμερα κατά 25% λίπος (50% κορεσμένα λιπαρά), ενώ παλαιότερα περιείχε 9%. Φαίνεται ότι η γενετική προσαρμογή του ανθρώπου δεν ακολούθησε αυτή τη διατροφική αλλαγή.

11. Βιταμίνη Α Οι μεσήλικες άνδρες, όπως τονίζει ο κ. Αντωνίου, δεν θα πρέπει να παίρνουν βιταμίνη Α σε σκεύασμα, γιατί έχει διαπιστωθεί θετική συσχέτισή της με τον καρκίνο του προστάτη.

12. Περιβάλλον Η έκθεση σε κάδμιο και σε ραδιενεργούς παράγοντες (τρίτιο, κοβάλτιο-60 και σίδηρο-59) αυξάνει τις πιθανότητες εμφάνισης της νόσου.

Δεν τον προλαμβάνουν

Η φιναστερίδη – φάρμακο για την υπερτροφία του προστάτη – δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για την πρόληψη του προστατικού καρκίνου.
 
«Στη μελέτη ΡCΡΤ, αν και βρέθηκε μείωση του καρκίνου κατά 25% σε επτά χρόνια στην ομάδα που έπαιρνε φιναστερίδη, σε σχέση με την ομάδα που έπαιρνε ανενεργό φάρμακο (πλασέμπο), διαπιστώθηκε ότι οι όγκοι υψηλότερου βαθμού κακοήθειας ήταν στην πρώτη ομάδα», τονίζει ο κ. Αντωνίου και συμπληρώνει: «Ίσως αυτό οδήγησε και στη διακοπή της μελέτης. Έως ότου διευκρινισθεί το θέμα αυτό, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται η φιναστερίδη για πρόληψη».

Τι προφυλάσσει από τη νόσο

1. Φυτοοιστρογόνα (σόγια, δημητριακά, φρούτα, λαχανικά). Έχουν ελαφρά οιστρογονική δράση. Κυριαρχούν στη διατροφή των Ασιατών (κυρίως των Ιαπώνων) και σε αυτό αποδίδεται η χαμηλή συχνότητα καρκίνου προστάτη στην Άπω Ανατολή. «Τουλάχιστον επτά μελέτες έχουν δείξει τη σταθερή και στατιστικά σημαντική αντικαρκινική δραστηριότητα των ισοφλαβονών και της σόγιας, με ορμονικούς και μη ορμονικούς μηχανισμούς», λέει ο κ. Αντωνίου.

2. Λυκοπένη. Υπάρχει κυρίως στις ντομάτες. «Ιn vivo και in vitro αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων», μας πληροφορεί ο κ. Αντωνίου. «Το σκεύασμα λυκοπένης δεν έχει ακόμα μελετηθεί επίσημα. Γι΄ αυτό, συνιστάται στους άνδρες να καταναλώνουν καθημερινά ντομάτες, ωμές ή μαγειρεμένες».

3. Πράσινο τσάι. Έχει αποδειχθεί σε πολλές μελέτες η αντιοξειδωτική και αντικαρκινική δράση του.
 
4. Βιταμίνη Ε. « Η βιταμίνη Ε έχει αντιοξειδωτικές δυνατότητες και πιθανώς αντικαρκινική δράση«, λέει ο κ. Αντωνίου. «Υπάρχουν ενδείξεις ότι μειώνει την ανάπτυξη των καρκινικών κυττάρων, αυξάνοντας την απόπτωση. Υπολογίζεται ότι μειώνει τις πιθανότητες για ανάπτυξη καρκίνου προστάτη κατά 25-35%. Γι΄ αυτό συνιστούμε στους άνδρες να παίρνουν καθημερινά ένα συμπλήρωμα βιταμίνης Ε 250 ή 500 mg και να τρώνε ελαιόλαδο, ξηρούς καρπούς, ψάρια, μπρόκολο και αυγά».

5. Σελήνιο. «Επιδημιολογικές και βιολογικές ενδείξεις μάς οδηγούν στην άποψη ότι το σελήνιο βοηθά στην πρόληψη του καρκίνου του προστάτη και πιθανώς μειώνει τις πιθανότητες κατά 25-30%», λέει ο κ. Αντωνίου. «Ο συνδυασμός του με τη βιταμίνη Ε μπορεί να μειώσει τις πιθανότητες έως 50%. Συνιστάται στους άνδρες άνω των 45 χρόνων να παίρνουν καθημερινά ένα σκεύασμα σεληνίου (δόση 200μg) ή να τρώνε πολλά φυτικά προϊόντα (κυρίως σπανάκι)».

6. Βιταμίνη D. Τα πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η βιταμίνη D μειώνει τη νοσηρότητα από καρκίνο προστάτη, αλλά και τη μεταστατική δυνατότητά του. «Σε μια χώρα με ηλιοφάνεια, όπως η Ελλάδα, συνιστάται στους άνδρες να την παίρνουν μέσα σε μια πολυβιταμίνη», συμβουλεύει ο κ. Αντωνίου.

7. Σωματική άσκηση. Κατά την ενήλικη ζωή, η φυσική δραστηριότητα δεν φαίνεται να παίζει ρόλο. Έχει, όμως, πολύ σημαντικό προληπτικό ρόλο όταν αυτή γίνεται κατά την εφηβική ηλικία.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι παίζουν ρόλο
 
* Το αλκοόλ.

* Το κάπνισμα.

Μειώνει τις πιθανότητες

* Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2. Μειώνει τον κίνδυνο καρκίνου του προστάτη κατά 30-70%, γιατί μειώνει τα επίπεδα τεστοστερόνης.

Τι εξετάσεις να κάνετε

Αν είστε άνω των 50 χρόνων, συνιστάται να κάνετε κάθε χρόνο τουλάχιστον τα εξής:

* Μέτρηση του ΡSΑ

* Δακτυλική εξέταση από τον γιατρό

* Υπερηχογράφημα προστάτη 

Όσοι έχουν κληρονομική προδιάθεση θα πρέπει να αρχίσουν τις εξετάσεις από την ηλικία των 40 χρόνων.