[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η εποχή της χαμένης εμπιστοσύνης

Υπολογίζεται ότι ένας στους τέσσερις ενήλικους Ευρωπαίους πάσχει από μια ψυχική διαταραχή, με συνηθέστερες την κατάθλιψη και τις αγχώδεις διαταραχές. Οι ψυχικές διαταραχές ευθύνονται για τους περισσότερους από 58.000 θανάτους από αυτοκτονία που σημειώνονται κάθε χρόνο στην Ε.Ε. Απολογισμός που υπερβαίνει τον αριθμό των θυμάτων από τροχαία. Σε λίγα χρόνια αναμένεται η κατάθλιψη να χτυπήσει κόκκινο. Ή μάλλον λευκό, μια και το χρώμα του κενού και της απουσίας είναι αυτό που της ταιριάζει, και όχι το κόκκινο του πάθους και της ζωής. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας το 2020 η δεύτερη πιο σημαντική ασθένεια στον πλανήτη θα είναι η κατάθλιψη. Αυτοπραγμάτωση, αυτενέργεια, ικανότητα του «αγαπάν» και του «εργάζεσθαι», αίσθηση ζωντάνιας και χαράς της ζωής, όπως και να την ορίσεις αυτή τη φευγαλέα, δυσεντόπιστη και ιδεολογικά φορτισμένη έννοια της ψυχικής υγείας, το μόνο βέβαιο είναι ότι δεν είναι σήμερα δοσμένη.

Εξίσου όμως σημαντική είναι μια τεράστια αχανής γκρίζα ζώνη που δεν καλύπτεται από τις στατιστικές και απλώνεται ανάμεσα στην ψυχική αρρώστια και την ψυχική υγεία. Θα την ονόμαζα ζώνη μιας «ήρεμης απελπισίας». Oι περισσότεροι έλεγε ο Φρόιντ, αναφερόμενος στους νευρωσικούς, υποφέρουν από μια ήρεμη απελπισία. Ένα και πλέον αιώνα μετά, ο ισχυρισμός αυτός μοιάζει να αφορά ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Ανθρώπους που, χωρίς απαραίτητα να πάσχουν από μια ψυχική διαταραχή παραιτούνται και αδυνατούν να σχεδιάσουν ένα οποιοδήποτε πρόταγμα για το μέλλον τους, με άλλα λόγια αδυνατούν να ζήσουν. Επιζούν δίχως να ζουν, θυμίζοντας τον στίχο του Έλιοτ από το «Μurder in the Cathedral»: «and they go on living and partly living» (και συνεχίζουν να ζουν και εν μέρει μόνον να ζουν).

Η δυσφορία, τα κάθε λογής ψυχοσωματικά συμπτώματα, οι αιφνίδιες διακυμάνσεις του θυμικού, η ευερεθιστικότητα, ή η απάθεια είναι ορισμένες μόνο από τις παρενέργειες. Δεν είναι μόνο αυτά που συμβαίνουν, αλλά και αυτά (κυρίως αυτά) που προσδοκάς ότι θα σου συμβούν. Αυτή η σκοτεινή προβολή στο μέλλον. Σε μια έρευνα που διεξήχθη σε φοιτητικό πληθυσμό το 85% δήλωσε ότι το αύριο θα είναι χειρότερο από το σήμερα.

Η απογύμνωση του αύριο από την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο έχω την αίσθηση ότι είναι μια βασική συνιστώσα της ψυχικής δυσπραγίας. Πώς να ζήσεις συντροφιά με το σύνδρομο ΤΙΝΑ; «Τhere Ιs Νo Αlternative» (δεν υπάρχει εναλλακτική λύση).

Η πρόοδος δεν οδήγησε στη γη της επαγγελίας.

να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο, έλεγε ο Καμί. Θα τον παραφράσω: Διαυγή και όχι ευτυχισμένο πρέπει να τον φανταστούμε

Ακόμα και αν η οικονομική εξαθλίωση είναι αντιμετωπίσιμη, εκείνο που σταθερά καιροφυλακτεί είναι η αδυναμία νοηματοδότησης στα α-νοητα πράγματα που σε περιβάλλουν.

Κι αν είναι έτσι, ας κάνω από τώρα τον νεκρό (απάθεια, απόσυρση από κάθε μορφής διεκδίκηση), ή στο άλλο άκρο (που είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος), ας τα σπάσω όλα, μα όλα. Τυφλή βία στα γήπεδα, στους δρόμους, στα προαύλια εντός και εκτός πανεπιστημίων. Φωτιές. Πυρπολήσεις. Τα μόνα ίχνη από φως στο επικείμενο σκοτάδι. Μια πολλαπλά σημαίνουσα κρίση εμπιστοσύνης τροφοδοτεί και ενδυναμώνει το καθεστώς της παγκοσμιοποιημένης ανασφάλειας που μας περιβάλλει. Ο σύγχρονος πολιτισμός, όπως εύστοχα μας θυμίζει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, βασιζόταν στην εμπιστοσύνη που έτρεφε το άτομο για τις ικανότητές του. «Μπορώ να κάνω αυτό. Αν το μάθω, μπορώ και να το κάνω».

Σε ένα δεύτερο επίπεδο υπήρχε «η εμπιστοσύνη στους άλλους ως ορθολογικές ανθρώπινες υπάρξεις», ενώ σε ένα τρίτο επίπεδο κυριαρχούσε η εμπιστοσύνη στη σταθερότητα των θεσμών. Αυτό που θεωρείται σήμερα έγκυρο θα είναι και αύριο και μεθαύριο. Το σύνορο ανάμεσα σε ορθή και μη ορθή συμπεριφορά θα παραμείνει το ίδιο και την επόμενη φορά.

Και οι τρεις τύποι εμπιστοσύνης έχουν χαθεί. Μαζί τους χάθηκε και η αίσθηση ενός ελέγχου στο παρόν, στο μέλλον, στα πράγματα που σε αφορούν και σε ορίζουν. Η ιδέα όμως αυτή παραλύει. Συγκροτεί τη συνθήκη μιας βλαβερής ανημποριάς. Ένας ύπουλος εχθρός της ψυχικής υγείας.

Ο Μπετελχάιμ για παράδειγμα στήριξε πάνω στη συνθήκη αυτή τη θεωρία του για τον παιδικό αυτισμό, ενώ ο Σέλιγκμαν τη θεώρησε γενεσιουργό αίτιο της κατάθλιψης.

Τι θα γίνει;

Η μοίρα θα είναι η παθολογία; Όχι βέβαια. Στα παραμύθια μόνο κατοικοεδρεύουν οι μοίρες. Για να καθησυχάζουν και να τρομάζουν. Σ΄ εμάς τους μεγάλους μένουν άλλες δυνατότητες. Η διαύγεια για παράδειγμα. Το να είμαστε διαυγείς. Και όχι αναγκαστικά και απαραίτητα ευτυχείς. Η γνώση έτσι κι αλλιώς είναι απαισιόδοξη. Είναι όμως παράλληλα και ένα μαγικό όπλο. Γνωρίζοντας αυτό που γνωρίζεις, ανιχνεύοντας για παράδειγμα τις ενέργειες και τις παρενέργειες της χαμένης εμπιστοσύνης, ανακτάς ένα- για την ώρα ισχνό- κομμάτι ελέγχου σε αυτό που έχει χαθεί. Επανακτάς ένα- για την ώρα ισχνόκομμάτι εμπιστοσύνης. Εμπιστοσύνης στα αισιόδοξα αγαθά της απαισιόδοξης γνώσης. Ιl faut imaginer Sisyphe heureux. Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο, έλεγε ο Καμί. Θα τον παραφράσω. Διαυγή και όχι ευτυχισμένο πρέπει να τον φανταστούμε. H Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.