«Η ελληνική σκέψη, απάντηση στη θρησκευτική βία»

Το Ισλάμ είναι σε αναβρασμό. «Θα μπορούσε όμως, με μια ανάδειξη κοινών επιρροών από την προσωκρατική φιλοσοφία, να ενσωματωθεί στη δυτική σφαίρα», λέει ο Γαλλοτυνήσιος καθηγητής Αμπντελουάχαμπ Μεντέμπ
«Σήμερα ο μουσουλμανικός κόσμος είναι σε κατάσταση εμφυλίου πολέμου», λέει ο Αμπντελουάχαμπ Μεντέμπ. «Αλλά υπάρχει ένα νέο κόρπους κριτικών έργων που αρχίζει να παράγεται. Ας μην ξεχνάμε: στη Γαλλία, πριν από την επανάσταση του 1789 προηγήθηκαν δύο αιώνες διανοητικού μόχθου. Σήμερα η κριτική σκέψη απλώνεται κυρίως στον σιιτικό κόσμο. Στο Ιράν, οι θέσεις του Χομεϊνί υπέστησαν θεολογική κριτική. Και στο Ιράκ, η σιιτική πλειονότητα μοιάζει να επιθυμεί χωρισμό της θρησκευτικής από την πολιτική λειτουργία. Όσο για τη Σαουδική Αραβία, αργά ή γρήγορα θα πρέπει να αποφασίσει ανάμεσα στον θρησκευτικό αντιδυτικό της λόγο και τη γεωπολιτική της συμμαχία με τις ΗΠΑ».

Ο Αμπντελουάχαμπ Μεντέμπ είναι ένας διανοούμενος που πατάει σε δύο κουλτούρες. Γεννημένος στην Τυνησία, ζει στη Γαλλία. Καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, με είκοσι βιβλία στο ενεργητικό του, μίλησε χθες στο Γαλλικό Ινστιτούτο με θέμα «Θρησκεία και βία». «Λόγω της διττής μου κουλτούρας, μπορώ να αντιληφθώ τη βία όπως εκφράζεται στο όνομα της θρησκείας. Οφείλουμε να επανεξετάσουμε τις διαφορετικές κατανοήσεις της ερμηνευτικής και της θεολογικής παράδοσης. Με αυτό τον τρόπο θα βρούμε ξανά τις ρίζες της επιρροής της ελληνικής σκέψης, ιδίως των πυθαγορείων. Με μια τέτοια αναδρομή που φτάνει ώς τους προσωκρατικούς μπορεί να εξασφαλιστεί η ομαλή ενσωμάτωση του Ισλάμ στη δυτική σφαίρα», λέει.

Το βιβλίο του «Η ασθένεια του Ισλάμ» προκάλεσε αίσθηση διεθνώς. Ο Μεντέμπ εξηγεί εκεί ποιοι είναι οι θεωρητικοί άλλων αιώνων, στα κείμενα των οποίων στηρίζεται σήμερα το ριζοσπαστικό Ισλάμ. Εξηγεί επίσης ότι η πρώτη πραγματική έκφραση αυτού του ριζοσπαστισμού γεννήθηκε με το κίνημα των «Αδελφών Μουσουλμάνων» στην Αίγυπτο, τη δεκαετία του 1920. Κίνημα που εντάθηκε σταδιακά και πέρασε αργότερα στη Σαουδική Αραβία. «Η συνέχεια ήταν πιο εκρηκτική, στο Αφγανιστάν: ένας αιγυπτιο-σουδαραβικο-πακιστανικός εξτρεμισμός ενώθηκε στο πλαίσιο μιας Τζιχάντ που εξέθρεψαν οι ΗΠΑ για να αντιμετωπίσουν τη σοβιετική εισβολή. Ξέρετε τη συνέχεια», λέει.

Πάντως ο Γαλλοτυνήσιος διανοούμενος δεν θεωρεί ότι το Ισλάμ εμπεριέχει τέτοιου τύπου φανατισμό. «Το ισλαμιστικό κίνημα είναι κατ΄ αρχήν αντάρτικο, επαναστατικό, αλλά τρέφεται και από στοιχεία που αντλούνται από την ισλαμική Ιστορία και παράδοση. Δεν μπορούμε να πούμε ότι τα τρομοκρατικά χτυπήματα είναι θρησκευτικό φαινόμενο. Η χρήση της αυτοκτονίας στο όνομα της πολιτικής ή της θρησκείας για να σκοτώνεις τυφλά, δεν υπήρξε ποτέ στο Ισλάμ. Μερικοί υπονοούν το αντίθετο, θυμίζοντας τα χτυπήματα των Ισμαηλιτών στον Μεσαίωνα. Αλλά οι Ισμαηλίτες έκαναν πολιτικές δολοφονίες σε συγκεκριμένους στόχους, χωρίς ποτέ να πειράξουν πολίτες. Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι πιο κοντά στον δυτικό μηδενισμό. Στο κίνημα δηλαδή που ξεκίνησε με τους αναρχικούς του 19ου αιώνα και απεικονίστηκε καλά από τον Ντοστογιέφσκι στους “Δαιμονισμένους”».

Ο Μεντέμπ παραπέμπει στον Ιταλό συγγραφέα Σόλμι, που «έδειξε ότι αυτός ο τύπος του επαναστάτη γεννιέται σε κύκλους ψευτο-διανοουμένων». Και προσθέτει: «Πρόκειται συχνά για δασκάλους, δηλαδή ανθρώπους που παριστάνουν τους διανοούμενους, που δεν έχουν τα μέσα να αναγνωριστούν. Οι ισλαμιστές τρομοκράτες στρατολογούνται ανάμεσα στους ημιμαθείς. Που συνιστούν μια τεράστια μάζα σμιλεμένη από τη μνησικακία. Ένας μεγάλος αριθμός μουσουλμάνων δεν μπορεί να ανεχθεί το καθεστώς αδυναμίας στο οποίο έχει περιέλθει από την εποχή του Βοναπάρτη. Έκτοτε το Ισλάμ δεν βρήκε τρόπο να ανταπαντήσει στη δυτική ηγεμονία».


Τρόμος απέναντι στον Σαρκοζί

«Στους κύκλους των πανεπιστημιακών στη Γαλλία διακρίνω έναν πανικό σε περίπτωση που θα εκλεγεί ο Νικολά Σαρκοζί, γιατί είναι κάθετος απέναντι στους μετανάστες», είπε στα «ΝΕΑ» ο Αμπντελουάχαμπ Μεντέμπ. «Ο Σαρκοζί είναι προϊόν της εποχής μας, επικοινωνιακό, δίχως δική του φωνή.

Ένα μείγμα Μπερλουσκόνι, Αθνάρ και Μπους, που κανένας τους δεν ανήκει στο δικό μου πάνθεον. Η “Le Μonde” φαίνεται πως έχει κάνει καθαρή επιλογή Σαρκοζί. Κι εγώ που μεγάλωσα μαζί της δεν μπορώ να την ξαναδιαβάσω. Από την άλλη πλευρά, διακρίνω τα προβλήματα της γαλλικής κοινωνίας. Τα πανεπιστήμια είναι παγωμένα. Και με πιάνει τρόμος και απέναντι στους 18χρονους που βγαίνουν στους δρόμους για τις συντάξεις τους. Εγώ που είμαι του Μάη του ΄68, δεν μπορώ να το διανοηθώ».


Ποιος είναι

Έχει γράψει 20 μυθιστορήματα, διηγήματα και ποιητικές συλλογές. < Διδάσκει συγκριτική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Paris Χ-Νanterre και Γαλλόφωνη Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ (ως επισκέπτης καθηγητής).

< Διευθύνει το διεθνές περιοδικό «Dedale» και παρουσιάζει στο ραδιόφωνο France Culture την εκπομπή «Πολιτισμοί του Ισλάμ».

< Δίνει διαλέξεις και σεμινάρια για τις συγκριτικές σπουδές μεταξύ Ισλάμ και Ευρώπης.