«Στρέψαμε την επιστήμη εναντίον της παιδείας»

«Τα απλά πράγματα δίνουν λύσεις σε πολύπλοκα προβλήματα», υποστηρίζει με την ερευνητική του μέθοδο ο νομπελίστας φυσικός Πιερ Ζιλ ντε Ζεν
«Oρόλος ενός νομπελίστα είναι δύσκολος. Σου ζητάνε συνέχεια να πάρεις θέση για πράγματα που γνωρίζεις ελάχιστα, ενώ είναι δύσκολο να αντισταθείς στο να απαντήσεις “ναι” ή “όχι”. Γι΄ αυτό και κάνουμε λάθη. Η άλλη πλευρά αυτής της κατάστασης, είναι η ανθρώπινη. Πολλοί άνθρωποικαι ιδιαίτερα νέοι- σε ρωτάνε για το μέλλον τους. Υπάρχουν άνθρωποι δυστυχισμένοι, χαμένοι και πρέπει να τους δώσεις μία απάντηση. Όμως αξίζει τον κόπο να μοιράζεσαι τις εμπειρίες σου με τους μαθητές.

Στην αρχή σε ρωτάνε τις απορίες τους γύρω από την επιστήμη και σιγά σιγά η συζήτηση ανοίγει σε πιο γόνιμα θέματα. Αρχίζουμε από την κοινωνία και φτάνουμε στο Σύμπαν και τον Θεό. Είναι πολύ ευχάριστες αυτές οι συζητήσεις γιατί δεν προσποιείσαι ότι δίνεις απαντήσεις καθοριστικές για τη ζωή του άλλου», λέει ο Πιερ Ζιλ ντε Ζεν, καθισμένος σε ένα μικρό γραφείο του Πανεπιστημίου Μαρία Κιουρί, στο Παρίσι.

Είναι μία θαυμαστή περίπτωση επιστήμονα. Και δεν έχει να κάνει μόνο με το Νόμπελ Φυσικής το 1991 με το οποίο διακρίθηκε για την ανακάλυψη ότι μέθοδοι που μελετούν τη διάταξη των απλών συστημάτων μπορούν να εφαρμοσθούν και σε πιο πολύπλοκες μορφές ύλης. Είναι από τους ανθρώπους που μπορεί να μιλάει για πυρηνική φυσική με μαθητές και για τη συμπεριφορά των μορίων της ύλης σαν να μιλούσε ένας ψυχολόγος για την προσωπικότητα ενός ασθενούς του.

Ως πνεύμα ανήσυχο, δεν του έφτασε ο θαυμαστός κόσμος της φυσικής και η πραγματική έρευνα γύρω από τους υγρούς κρυστάλλους που σήμερα βρίσκονται παντού γύρω μας- στις οθόνες

«Η επιστήμη δεν πρέπει να υποστηρίζει τα γκάτζετ, αλλά τις ανάγκες του Τρίτου Κόσμου»

των κινητών τηλεφώνων, των υπολογιστών και των τηλεοράσεων. Με έναν όγκο βιβλίων γύρω του, με τις πρόσφατες δημοσιεύσεις και το αρχείο του για το αγαπημένο του θέμα έρευνας – τη λειτουργία του εγκεφάλου και το πώς ορισμένα κύτταρα αυτονομούνται και προκαλούν μεταστάσεις όγκων-, ο καθηγητής Ντε Ζεν λέει στα «ΝΕΑ» ότι από όλες αυτές τις λειτουργίες λατρεύει τον μηχανισμό ανάπτυξης ενός βρέφους .

«Ένα βρέφος μερικών μηνών είναι ικανό να μετράει μέχρι το τρία. Με πολύ απλές μεθόδους, όπως το να προσθαφαιρούμε δύο ή τέσσερα μήλα, παρατηρούσαμε τη συμπεριφορά του μωρού. Κάθε φορά που η ποσότητα των μήλων άλλαζε, το βρέφος πιπιλούσε πιο έντονα το δάχτυλό του. Γιατί όταν τα μήλα γίνονταν περισσότερα, διαταρασσόταν η σταθερή εικόνα την οποία μπορούσε να αντιληφθεί. Που σημαίνει ότι για να φτάσεις σε νέες ανακαλύψεις χρειάζεται να παρατηρείς. Η έρευνα είναι παρατήρηση. Τα ακριβά συστήματα σύνθετων εργαστηριακών μεθόδων ακολουθούν. Πιστεύω ότι τα απλά πράγματα δίνουν λύσεις σε πολύπλοκα θέματα».

Το λέει ένας ερευνητής, ο οποίος, εκτός από τα πανεπιστημιακά εργαστήρια, προσέφερε την εμπειρία του και σε ιδιωτικές εταιρείες ηλεκτρονικών, φαρμακευτικών, χημικών προϊόντων. Και έγινε γνωστός όχι μόνο για τις ανακαλύψεις του – από τις οποίες δεν επεδίωξε να πλουτίσει με κατοχύρωση ευρεσιτεχνιών-, αλλά και για τις ριζοσπαστικές θέσεις του όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται η έρευνα και η πανεπιστημιακή διδασκαλία.

«Υπήρχε μία εποχή, στις αρχές του 20ού αιώνα, που η επιστήμη συνεισέφερε στο καλό της ανθρωπότητας. Κάποια στιγμή, υπήρξε στροφή και οι σκοποί της επιστήμης στράφηκαν στα όπλα, εναντίον του περιβάλλοντος, κατά της παιδείας. Στην πρώτη εποχή οι μεγάλες βιομηχανίες στήριξαν την έρευνα σε βάθος χρόνου, κάτι που συνέβαλε στην ευμάρεια που γνώρισε ο δυτικός κόσμος τις προηγούμενες δεκαετίες. Από τότε που σε μία επιχείρηση η λήψη αποφάσεων μεταφέρθηκε σε επενδυτές άσχετους με τις ιδιαιτερότητες της κάθε επιχείρησης, η έρευνα έγινε επιπόλαιη και αποτελέσματα που χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να φανούν ακυρώνονται».


Γυναίκες: από τη φόρα στην ανάσχεση

Ο Πιερ Ζιλ ντε Ζεν φροντίζει, ως πρόεδρος της επιτροπής των διεθνών βραβείων Unesco-L΄Οreal, να βρίσκουν και οι γυναίκες επιστήμονες υλική και ηθική αναγνώριση. «Ο αληθινός εχθρός των γυναικών στην ενασχόλησή τους με την επιστήμη είναι ο παραδοσιακός ρόλος τους στην οικογένεια. Στο δημοτικό σχολείο βλέπουμε τα κορίτσια να έχουν φόρα και να προηγούνται στα θετικά μαθήματα από τα αγόρια.

Όταν όμως μπουν στην εφηβεία, ξαφνικά μπλοκάρουν. Γιατί; Επειδή το περιβάλλον τα πιέζει να σκέφτονται πώς θα κάνουν οικογένεια και τα αποτρέπει από το να ενδιαφερθούν και για την επαγγελματική τους καριέρα. Ακόμα και σήμερα ακούμε την κριτική που δέχονται οι γυναίκες επιστήμονες ότι παραμελούν τα παιδιά τους. Είναι ευθύνη όλων μας να αλλάξει αυτή η αντίληψη».