Επιστήμη

Η ζωή… εν πάγω

Το θέμα της μητρότητας βασανίζει πολλές γυναίκες που διανύουν την τέταρτη δεκαετία της ζωής τους αλλά δεν θέλουν ακόμα να κάνουν παιδί για διάφορους λόγους. Ξέρουν καλά πως αν το αναβάλουν για πολύ, οι πιθανότητες γονιμοποίησης μειώνονται σημαντικά. Σήμερα όμως, η επιστήμη τούς δίνει ένα νέο όπλο: Να καταψύξουν τα ωάριά τους για να μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν όταν έρθει η ώρα.

Ητεχνική έχει εμφανιστεί πριν από πολλά χρόνια με μέτρια αποτελέσματα, αλλά οι επιστήμονες τη βελτιώνουν συνεχώς. Υπολογίζεται πως χιλιάδες γυναίκες σε όλο τον κόσμο έχουν καταφύγει στην πρακτική αυτή παρά την αμφίβολη επιτυχία της και τα διάφορα θέματα ηθικής που βγαίνουν στην επιφάνεια.

Στα 40 με τα ωάρια των 30. Θεωρητικά, η μέθοδος της κατάψυξης ωαρίων επιτρέπει σε μία γυναίκα να σταματήσει το βιολογικό της ρολόι για μία δεκαετία ή περισσότερο. Όταν αποφασίσει να κάνει παιδί μπορεί να ξεπαγώσει τα ωάριά της και να χρησιμοποιήσει τις συνηθισμένες διαδικασίες εξωσωματικής γονιμοποίησης για να μείνει έγκυος.

Τα αποτελέσματα είναι αβέβαια. «Δεν υπάρχουν εγγυήσεις. Αλλά μία γυναίκα είναι ευκολότερο να μείνει έγκυος στα 40 της με τα ωάρια που είχε στα 30 της παρά με τα ωάρια της σημερινής της ηλικίας», λέει στο «Νew Scientist» η Γκίλιαν Λόκγουντ, διευθυντής κλινικής γονιμοποίησης στην Αγγλία.

Κλινικές γονιμοποιήσεις. Την ώρα που η συζήτηση και οι προσπάθειες για την αποτελεσματικότητα της μεθόδου συνεχίζονται, υγιείς γυναίκες που γνωρίζουν την τεχνολογία και διαθέτουν περίπου 8.000 ευρώ, βάζουν τα ωάριά τους στον πάγο. Μία εταιρεία στη Μασαχουσέτη διαφημίζει την πρακτική αυτή σε γυναίκες καριέρας. Πρόσφατα μάλιστα, ανακοίνωσε πως επτά μωρά γεννήθηκαν από κατεψυγμένα ωάρια τον τελευταίο χρόνο. Άλλες κλινικές γονιμοποίησης σε Βρετανία, Αυστραλία και Αμερική προσφέρουν διακριτικά την υπηρεσία σε όσες γυναίκες ρωτήσουν από μόνες τους παρά την σύσταση της Αμερικανικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής ότι η κατάψυξη ωαρίων πρέπει να θεωρείται πειραματική τεχνική και να μη διατίθεται σε οποιαδήποτε γυναίκα θέλει να παρατείνει την περίοδο γονιμότητάς της.

Χιλιάδες γυναίκες. «Σε όλες τις κλινικές όπου εργάστηκα, οι γυναίκες ζητούσαν να μάθουν για την μέθοδο και 1530 γυναίκες τον χρόνο την εφάρμοζαν», λέει ο Μπάρι Μπερ από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ.

Δεν υπάρχουν επίσημα νούμερα για το πόσες γυναίκες την έχουν χρησιμοποιήσει, αλλά οι ειδικοί υπολογίζουν πως είναι χιλιάδες σε όλο τον κόσμο.

Οι πρώτες γέννες από κατεψυγμένα ωάρια έγιναν στα τέλη της δεκαετίας του ΄80. Τα υψηλά ποσοστά αποτυχίας και ο φόβος ότι η κατάψυξη θα προκαλέσει βλάβη στα χρωμοσώματα και γενετικές ανωμαλίες, κράτησαν την κατάψυξη ωαρίων στο περιθώριο για μία δεκαετία. Οι φόβοι αυτοί μειώθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ΄90 όταν οι έρευνες της Ντέμπρα Γκουκ στο Νοσοκομείο Γυναικών της Μελβούρνης έδειξαν πως η εσωτερική δομή του ωαρίου και των χρωμοσωμάτων ήταν φυσιολογική σε ωάρια που επιβίωσαν της αργής κατάψυξης- η επικρατούσα τεχνική της εποχής.

Όμως, σχετικά λίγα ήταν τα ωάρια που «έβγαιναν σώα» από την κατάψυξη. «Αυτά είναι τα μεγαλύτερα κύτταρα στο σώμα. Περιέχουν τεράστιες ποσότητες νερού και σχηματίζονται μεγάλοι κρύσταλλοι πάγου, οι οποίοι πιέζουν το ωάριο από μέσα κι αυτό σπάει», εξηγεί η Γκουκ.


Οι ανησυχίες και οι κίνδυνοι

Οι επιστήμονες ακόμα δεν γνωρίζουν αν η μέθοδος της κατάψυξης ωαρίων είναι απόλυτα ασφαλής. Μέχρι σήμερα, λίγα έχουν γίνει γνωστά σχετικά με τους πιθανούς κινδύνους για ένα μωρό που γεννιέται με αυτόν τον τρόπο, μια που δεν ξεπερνούν τις λίγες εκατοντάδες. «Δεν υπάρχει λόγος για ανησυχία από αυτά που έχουμε δει, αλλά χρειάζεται να τα παρακολουθήσουμε από κοντά για να δούμε αν η μέθοδος είναι ασφαλής», λέει ο Ντέιβιντ Έντγκαρ, επιστημονικός υπεύθυνος μίας από τις μεγαλύτερες κλινικές γονιμοποίησης της Αυστραλίας.

Στο μεταξύ, στα ζώα δεν μπορούν να γίνουν δοκιμές, καθώς η δομή των ωαρίων και η διαδικασία κατάψυξης είναι τελείως διαφορετικές από των ανθρώπων, άρα δεν έχουν σχέση τα αποτελέσματα.

Άλλο ένα από τα πιθανά προβλήματα είναι ο κίνδυνος για πολλαπλές εγκυμοσύνες που μπορεί να συμβούν αν οι γιατροί τοποθετήσουν πολλά έμβρυα ταυτόχρονα στη μήτρα της γυναίκας για να μειώσουν την πιθανότητα αποτυχίας. Υπάρχει επίσης ένας μικρός κίνδυνος εμφάνισης του συνδρόμου υπερδιέγερσης των ωοθηκών- κάτι που μπορεί να οδηγήσει ακόμα και σε θάνατο της γυναίκας. Βέβαια, ο κίνδυνος αυτός υπάρχει και στην περίπτωση παραδοσιακής εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Παρ΄ όλα αυτά, η Γκίλιαν Λόκγουντ, υπεύθυνη κλινικής γονιμοποίησης στην Αγγλία, πιστεύει πως δεν είναι η ασφάλεια ο κύριος λόγος που δεν διαφημίζεται ευρέως η κατάψυξη ωαρίων. «Η ιδέα ότι οι υγιείς γυναίκες πρέπει να ελέγχουν τη δική τους αναπαραγωγή ακόμα φοβίζει τους ανθρώπους. Το ίδιο συνέβη κι όταν εμφανίστηκε το χάπι. Οι άνθρωποι φοβήθηκαν ότι θα κατέρρεε ο ηθικός ιστός της κοινωνίας αν οι γυναίκες απαλλάσσονταν από τις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες».


Υψηλά ποσοστά επιτυχίας

Πρόσφατα, η μέθοδος της αργής κατάψυξης έχει υποστεί σημαντικές βελτιώσεις, όπως η αλλαγή της σύνθεσης του υγρού στο οποίο μπαίνουν τα ωάρια πριν από την κατάψυξη. Σαν αποτέλεσμα, πολλές ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο αναφέρουν πως το ποσοστό επιβίωσης των αποψυγμένων ωαρίων φτάνει το 80% και τα ποσοστά γονιμοποίησής τους πλησιάζουν αυτά των «φρέσκων» ωαρίων. Ακόμα κι έτσι βέβαια, για λόγους που ακόμα δεν γνωρίζουν πλήρως οι επιστήμονες, περισσότερα έμβρυα χάνονται πριν από την εμφύτευση των αποψυγμένων ωαρίων από ό,τι με την παραδοσιακή εξωσωματική γονιμοποίηση.

Μεγαλύτερα ποσοστά επιτυχίας έχει μία νεώτερη τεχνική, στην οποία τα ωάρια καταψύχονται τόσο γρήγορα που δεν προλαβαίνουν να σχηματισθούν στο εσωτερικό τους κρύσταλλοι πάγου.

Στοιχεία από όλα τα κέντρα του κόσμου, όπου χρησιμοποιείται η μέθοδος της κατάψυξης, δείχνουν πως το ποσοστό των εμβρύων που δημιουργούνται από αποψυγμένα ωάρια και επιβιώνουν μέχρι τη γέννα φτάνει το 22%. Το νούμερο ανεβαίνει συνεχώς τα τελευταία πέντε χρόνια.

Το αντίστοιχο ποσοστό για έμβρυα από «φρέσκα» ωάρια φτάνει το 43% για γυναίκες κάτω των 35. Για να βελτιώσουν τις πιθανότητες επιτυχίας τους, οι γυναίκες διατηρούν πολλά ωάρια στην κατάψυξη.


Επίδαυρος, το αντηχείο- θαύμα

Η περίφημη ακουστική που χαρακτηρίζει τα αρχαία ελληνικά θέατρα οφείλεται σύμφωνα με μια καινούργια έρευνα Αμερικανών επιστημόνων, στο «φιλτράρισμα» του ήχου από τις αυλακώσεις των πέτρινων καθισμάτων.

Oι Αμερικανοί ειδικοί μάλιστα επισημαίνουν ότι για να το πετύχουν αυτό οι αρχαίοι Έλληνες, δεν χρησιμοποίησαν μόνο την αρχιτεκτονική τους δεινότητα αλλά εκμεταλλεύθηκαν και γνώσεις Φυσικής που διέθεταν αναφορικά με τις ιδιότητες και τη «συμπεριφορά» του ήχου.

Αξιοθαύμαστο. Ένα από τα θέατρα που είναι παγκοσμίως γνωστό για την ακουστική του είναι αυτό της Επιδαύρου. Το θέατρο ήρθε στο φως το 1881 και διαθέτει το κλασικό ημικυκλικό σχήμα ενός ελληνικού αμφιθεάτρου, με 34 σειρές πέτρινων καθισμάτων (στις οποίες οι Ρωμαίοι προσέθεσαν αργότερα άλλες 21). Το πώς μεταδίδεται ο ήχος από τη σκηνή μέχρι τις τελευταίες σειρές καθισμάτων, που βρίσκονται σχεδόν 60 μέτρα μακριά, είναι αξιοθαύμαστο. Και δεν είναι καθόλου περίεργο που δεκάδες αρχιτέκτονες και αρχαιολόγοι έχουν προσπαθήσει κατά καιρούς να καταλάβουν τι είναι αυτό που κάνει τον ήχο να μεταδίδεται τόσο καλά σε τόσο μεγάλη απόσταση. Όπως είναι γνωστό, ακόμα και όσοι κάθονται στα τελευταία καθίσματα μπορούν καθαρά να ακούσουν τα λόγια των ηθοποιών που βρίσκονται στην ξεσκέπαστη σκηνή.

Ακουστικό φίλτρο. Ο Νίκο Ντεκλέρκ και η Σίντι Ντεκέιζερ, από το Georgia Ιnstitute of Τechnology in Αtlanta, υποστηρίζουν στη μελέτη τους ότι καθοριστικό ρόλο στην εξαιρετική ακουστική του θεάτρου παίζει η διευθέτηση των κλιμακωτών σειρών των θέσεων, η οποία σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους λειτουργεί ως ακουστικό φίλτρο. Δηλαδή εμποδίζει να φθάσουν στα αυτιά των θεατών οι ήχοι χαμηλής συχνότητας- που αποτελούν το κύριο συστατικό τού… βουητού- και επιτρέπει να περάσουν οι ήχοι υψηλής συχνότητας όπως π.χ. οι φωνές των ηθοποιών.

Μοναδικό επίτευγμα. «Δεν είναι σαφές αν η ακουστική του θεάτρου επετεύχθη τυχαία ή βάσει κάποιου σχεδίου, αλλά πιστεύω ότι οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι γνώριζαν πως η ακουστική της Επιδαύρου είναι κάτι μοναδικό και προσπαθούσαν να την αντιγράψουν και σε άλλα θέατρα που κατασκεύαζαν», τονίζει στην ιστοσελίδα της επιστημονικής επιθεώρησης «Νature» ο Νίκο Ντεκλέρκ.

Οι Ρωμαίοι. Κατά τον 1ο αιώνα π.Χ. ο φημισμένος Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος άφηνε ξεκάθαρα να εννοηθεί ότι οι πρόγονοί του ήξεραν τον τρόπο να φτιάχνουν ένα θέατρο που να αναδεικνύει την ανθρώπινη φωνή. «Με βάση τους κανόνες των Μαθηματικών και τις μεθόδους της Μουσικής», έγραφε ο ίδιος σύμφωνα πάντα με το «Νature», «μπορούσαν να κάνουν τις φωνές να φθάνουν με καθαρότητα και γλυκύτητα, από τη σκηνή και στις πιο απομακρυσμένες θέσεις».

Ο αέρας- οι μάσκες. Μεταγενέστεροι συγγραφείς είχαν υποθέσει ότι η εξαίσια ακουστική του θεάτρου της Επιδαύρου, το οποίο κτίστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ., ενδεχομένως να ωφείλετο στην κατεύθυνση του ανέμου, μιας και στον τόπο αυτόν ο αέρας συνήθως φυσά από τη σκηνή προς τις κερκίδες. Άλλοι πάλι υποστήριζαν ότι ίσως να επρόκειτο για ένα γενικό χαρακτηριστικό του αρχαίου θεάτρου που προκαλείται από τον ρυθμό της ομιλίας ή ακόμη ότι έχει να κάνει με τις μάσκες που φορούσαν οι ηθοποιοί και οι οποίες λειτουργούσαν ως μεγάφωνα.

Στην πράξη όμως καμία από αυτές τις θεωρίες δεν ισχύει, γιατί ένας ηθοποιός που θα σταθεί σήμερα στη σκηνή του θεάτρου της Επιδαύρου (χωρίς μάσκα) θα ακούγεται με μεγάλη ευκρίνεια ακόμα και στα τελευταία καθίσματα.


Τα τρία μυστικά της καλής ακουστικής στα αρχαία θέατρα

Το «μυστήριο» της άριστης ακουστικής των αρχαίων θεάτρων δεν φαίνεται να έχει λυθεί πλήρως από τη σύγχρονη έρευνα, καθώς δεν είναι εύκολο να δημιουργηθεί καλή ακουστική για κοινό χιλιάδων ατόμων γύρω από τα 3/5 έως τα 2/3 μιας ολοστρόγγυλης ορχήστρας σε ανοιχτό χώρο.

Τρεις είναι οι κύριες θεωρίες που επιχειρούν να ερμηνεύσουν την ακουστική των αρχαίων θεάτρων.

Η πρώτη δίνει βάση στα προσωπεία των ηθοποιών και ιδιαιτέρως στην οπή του στόματος που βοηθούσε να συγκεντρώνεται η δύναμη της φωνής, όπως όταν φτιάχνουμε ένα χωνί με τα χέρια μας. Η δεύτερη αποδίδει τη λύση του ακουστικού προβλήματος όταν οι υποκριτές μετακινήθηκαν από την ορχήστρα σε ανυψωμένη εξέδρα, γεγονός που επέτρεψε σε μεγαλύτερο ποσοστό του κοινού να βρίσκεται σε ευθεία οπτική και ακουστική γραμμή με τους ηθοποιούς.

Η τρίτη αναφέρεται και από τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο στο έργο του «Περί Αρχιτεκτονικής» (1ος αι. π.Χ.), όπου ένα ολόκληρο κεφάλαιο αναφέρεται στην ακουστική. Πέρα από την επιλογή τόπων «συνηχούντων», ο Βιτρούβιος αναφέρει και την ύπαρξη ηχείων, μεγάλων χάλκινων δοχείων δηλαδή, που τοποθετούνταν σε κοιλότητες των θεάτρων- πιθανόν κάτω από τις κλίμακες του κοίλου- και τα οποία είχαν σκοπό να ενισχύσουν τους ήχους της ορχήστρας.

Αν και τέτοια αγγεία είναι γνωστά από ρωμαϊκά θέατρα της Μικράς Ασίας, ο Βιτρούβιος αναφέρει πως ήταν σε χρήση και σε παλαιότερα ελληνικά όπως της Κορίνθου.


Όπως τα φτερά πεταλούδας

Οι δύο Αμερικανοί ειδικοί υποπτεύθηκαν ότι η απάντηση στο μυστήριο της Επιδαύρου ίσως να σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίον ο ήχος ανακλάται στις αυλακώσεις των επιφανειών. Είναι γνωστό εδώ και πολύ καιρό ότι οι αυλακώσεις αυτές μπορούν να φιλτράρουν τα κύματα του ήχου τονίζοντας όμως παράλληλα συγκεκριμένες συχνότητες, όπως ακριβώς οι μικροσκοπικές αυλακώσεις στα φτερά μιας πεταλούδας ανακλούν συγκεκριμένα μήκη κύματος του φωτός. Έτσι λοιπόν και η διάταξη των θέσεων του θεάτρου φιλτράρει τις συχνότητες που είναι κάτω από τα 500 Ηertz, όπως το μουρμουρητό του κοινού ή το θρόισμα των φύλλων. Αυτό επιτρέπει να ακούγονται καλύτερα οι φωνές των ηθοποιών. Μάλιστα η «αφαίρεση» των χαμηλών τόνων και από τις φωνές δεν προκαλεί πρόβλημα, καθώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την ικανότητα να αναπληρώνει τις συχνότητες που λείπουν.