[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] «Ελεύθεροι επιτηρούμενοι»

Για ακόμη μια φορά επανέρχεται στον δημόσιο διάλογο η χρήση της κάμερας. Γεγονός είναι ότι η μία μετά την άλλη μεγάλες πόλεις της Ευρώπης χρησιμοποιούν τις κάμερες με στόχο την ασφάλεια των πολιτών, αν και τα αποτελέσματά τους είναι αμφιλεγόμενα. Κι αυτό γιατί η κάμερα δεν αποτρέπει κάποιον από το να κάνει μια εγκληματική ενέργεια ή άλλου περιεχομένου πράξη. Ενδεχομένως κάνει τον επίδοξο φορέα τής εν λόγω δράσης πιο προσεκτικό, και ίσως έτσι πιο αποτελεσματικό. Η χρήση της κάμερας από μόνη της δεν λέει τίποτα. Το ζητούμενο είναι οι σύνθετες σχέσεις ανάμεσα στην τεχνολογία και τη διαχείρισή της από την εξουσία. Με άλλα λόγια, το θέμα που τίθεται έχει να κάνει με την επίδραση των νέων τεχνολογιών στον τρόπο, τον τύπο, την οργάνωση και τις συνήθειες της καθημερινής ζωής. Κι αυτό γιατί οι νέες τεχνολογίες δεν αποτελούν μόνον ένα μηχανισμό της κοινωνικής διοίκησης, αλλά και βρίσκονται στο επίκεντρο των στρατηγικών της επιτήρησης και του ελέγχου. Κι όπως έχει επισημάνει ο Άντονι Γκίντενς, η συλλογή, η αποθήκευση και ο έλεγχος των πληροφοριών αποτελούν τις βασικές προϋποθέσεις της διοικητικής αποτελεσματικότητας και της διατήρησης της εξουσίας. Οι δυνατότητες ενός δεσποτικού κράτους, υποστηρίζει ο Γκίντενς, εξαρτώνται από την ύπαρξη κοινωνιών στις οποίες το κράτος μπορεί να διεισδύσει επιτυχώς στις καθημερινές δραστηριότητες του μεγαλύτερου μέρους των υπηκόων του.

Κι αυτό γιατί, όπως έχουν σημειώσει πολλοί μελετητές, με τους μηχανισμούς της επεξεργασίας πληροφοριών, αυξάνεται σημαντικά η δυνατότητα καταγραφής της συμπεριφοράς. Εν ολίγοις, ο τρόπος χρήσης της τεχνολογίας διευρύνει πάρα πολύ τον τρόπο χρήσης της επιτήρησης, συγκροτώντας νέους τρόπους κυριαρχίας, που παραμένουν στις μέρες μας αδιερεύνητοι. Μια τέτοια συνθήκη, με τη σειρά της, προϋποθέτει ένα υψηλό επίπεδο παρακολούθησης και κωδικοποίηση των πληροφοριών σχετικών με την επίβλεψη της συμπεριφοράς σημαντικού μέρους του πληθυσμού.

Αυτές, ακριβώς, είναι οι δυνατότητες που

Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

και η προσωπική ζωή διαβρώνονται όλο και περισσότερο από τη διαπεραστική θέαση και την παρεισφρητική αντίληψη

αναπτύσσονται με τις νέες τεχνολογίες της πληροφορικής και της επικοινωνίας. Καθώς ο έλεγχος γίνεται όλο και περισσότερο «ορθολογικός», απρόσωπος και συνεχής, σταδιακά παίρνει τη μορφή ενός νέου πολιτισμού, ενός νέου τρόπου ζωής, όπου η άμεση και εξαναγκαστική εποπτεία αντικαθίσταται όλο και περισσότερο από την επιτήρηση και τη συσσώρευση κωδικοποιημένης πληροφορίας.

Κι ακόμη χειρότερα, οι εποπτεύοντες έχουν μια «ακατάπαυστη όρεξη» για περισσότερους και μεγαλύτερους ελέγχους, κι από την άλλη οι εποπτευόμενοι σταδιακά θεωρούν αυτή την «όρεξη» ως αναγκαία συνθήκη. Για να θυμηθούμε τον Φουκό, που σχολίαζε ότι «η άσκηση της πειθαρχίας προϋποθέτει έναν μηχανισμό που εξαναγκάζει ακόμα και με μια μόνη ματιά. Μηχανισμό όπου οι τεχνικές οπτικής παρακολούθησης απολήγουν στην επιβολή εξουσίας, και όπου αντίστροφα τα μέσα καταναγκασμού καθιστούν απόλυτα ορατούς εκείνους που επιτηρούνται».

Είναι η περίπτωση του Πανοπτικού, όπου όσο οι έγκλειστοι παρακολουθούνται διαρκώς τόσο περισσότερο ενστερνίζονται τις σχέσεις εξουσίας και ρυθμίζουν τους εαυτούς τους. Είμαστε, λέει ο Φουκό, «στην πανοπτική μηχανή, πολιορκημένοι από τις εξουσιαστικές της ενέργειες των οποίων εμείς οι ίδιοι είμαστε οι φορείς, μια και είμαστε ένας από τους μηχανισμούς της».

Γι΄ αυτό δεν χρειάζονται οι κάμερες ούτε καν η όλη συζήτηση και η αντιπαράθεση που έχει δει το φως της δημοσιότητας τις τελευταίες μέρες. Ούτε ακόμη τα παραδείγματα των εκατομμυρίων κλειστών κυκλωμάτων τηλεόρασης στη Βρετανία και τη Γαλλία. Ήδη έχουμε μάθει να νιώθουμε καλά μπροστά στις κάμερες της τηλεόρασης, να εκθέτουμε την προσωπική μας ζωή για να γίνουμε «πέντε λεπτά διάσημοι», να αναγνωρίζουμε τους ανθρώπους και τους θεσμούς με γνώμονα την τηλεοπτική τους παρουσία, να προτιμάμε τους πολιτικούς βάσει της τηλεγένειάς τους και σε τελική ανάλυση να θεωρούμε ότι αυτό που ισχύει και είναι πραγματικό, είναι αυτό που εμφανίζεται στον τηλεοπτικό και όχι στον πραγματικό κόσμο. Καθώς ο ιδιωτικός χώρος και η προσωπική ζωή διαβρώνονται όλο και περισσότερο από τη διαπεραστική θέαση και την παρεισφρητική αντίληψη, δεν είναι τυχαίο να ενδυναμώνονται όλο και περισσότερο οι τεχνολογίες της καταγραφής και της επιτήρησης.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών