[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Αυτοτέλεια των ΑΕΙ

Η αυτοτέλεια είναι όρος ύπαρξης του πανεπιστημίου. Αναγκαία συνθήκη για την ουσιαστική, και όχι απλώς ονομαστική, αυτοτέλεια είναι η θέσπιση ενός πραγματικού νόμου- πλαισίου, δηλαδή ενός λιτού νομοθετήματος που θα θέτει τις γενικές αρχές και κατευθύνσεις βάσει των οποίων τα ίδια τα πανεπιστήμια θα ρυθμίζουν (κυρίως, με τους Εσωτερικούς Κανονισμούς τους) τις δομές και τη λειτουργία τους. Επί του παρόντος, το υπουργείο Παιδείας κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση: Οι περισσότερες διατάξεις, αλλά και το γενικότερο πνεύμα του σχεδίου νόμου που δημοσιοποιήθηκε τον περασμένο Ιούνιο, περιορίζουν την πανεπιστημιακή αυτοτέλεια. Το νομοσχέδιο χαρακτηρίζεται από παρεμβατισμό, σε μερικές περιπτώσεις ακραίο, και συνιστά, ως επί το πλείστον, ένα πλέγμα γραφειοκρατικών, συγκεντρωτικών και αυταρχικών ρυθμίσεων. Η έλλειψη εμπιστοσύνης των συντακτών του προς τους πανεπιστημιακούς λειτουργούς είναι περισσότερο από εμφανής. Μάλλον, οι συντάκτες είναι άσχετοι με την έννοια του πανεπιστημίου. Αλλιώς, δεν θα επικαλούνταν το «ωρολόγιο πρόγραμμα» (!) για την επιβολή υποχρεωτικών μαθημάτων.

Γενικά, ο νομοθέτης είναι λαλίστατος σε μικρορυθμίσεις, είναι όμως φειδωλός στη ρύθμιση βασικών ζητημάτων που άπτονται των σχέσεων πανεπιστημίου και πολιτείας. Φτάνοντας εκεί, παραπέμπει συχνά σε προσεχές νομοθετικό έργο. Για παράδειγμα, αναγγέλλεται (αρ. 4) η κατάρτιση «πρότυπου Γενικού Εσωτερικού Κανονισμού λειτουργίας των ΑΕΙ», προς τον οποίο οφείλουν να συμμορφωθούν σε τακτή προθεσμία τα πανεπιστήμια. Η μορφή και το περιεχόμενο τού εν λόγω «προτύπου» μένουν εντελώς αδιευκρίνιστα. Από την πρόβλεψη, όμως, να τίθεται σε ισχύ υποχρεωτικά μέχρι την «προσαρμογή» των πανεπιστημίων, συνάγεται ότι θα πρόκειται για πλήρη Κανονισμό που θα δίδεται στα Ιδρύματα προς εφαρμογή. Αν η ανησυχία αυτή είναι βάσιμη, ο κίνδυνος για την πανεπιστημιακή αυτοτέλεια είναι προφανής. Στον συσχετισμό ανάμεσα στην εξωτερική νομοθεσία και την εσωτερική (αυτο)ρύθμιση διακυβεύεται η αυτοτέλεια των πανεπιστημίων.

Το νομοσχέδιο διέπεται, γενικότερα, από πνεύμα συγκεντρωτικού παρεμβατισμού. Χαρακτηριστικότερη περίπτωση είναι η εξωφρενική και απαράδεκτη για δημοκρατική πολιτεία που σέβεται τις στοιχειώδεις (όχι μόνο ακαδημαϊκές) ελευθερίες θέσπιση «εθνικού καταλόγου πανεπιστημιακών συγγραμμάτων». Δεν διαιωνίζεται απλώς η αθλιότητα του μοναδικού συγγράμματος. Προστίθεται ένα νέο μέτρο που συνδυάζει αριστοτεχνικά την εκθετική αύξηση της

«ΕΝ ΟΨΕΙ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΣ

αναθεώρησης η νομοθεσία για τα πανεπιστήμια αιωρείται στο κενό»

κεντρικής γραφειοκρατίας με έναν πρωτόγνωρο, κατ΄ ουσία λογοκριτικό, έλεγχο.

Αλλού, όπως στο κρίσιμο ζήτημα του τρόπου ανάδειξης των οργάνων διοίκησης του πανεπιστημίου, ο νομοθέτης αποδεικνύεται άτολμος. Είναι αλήθεια ότι το ισχύον σύστημα, όπου οι φοιτητές συμμετέχουν έμμεσα, με παραταξιακούς εκλέκτορες, υποθάλπει τη συγκρότηση αθέμιτων συνασπισμών ανάμεσα σε ετερόκλητες ομάδες συμφερόντων για τη νομή μιας κακώς εννοούμενης πανεπιστημιακής εξουσίας.

Από την άποψη αυτή, όπως σημειώνεται στο πόρισμα της ομάδας εργασίας που συστήθηκε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης για τη μελέτη του νομοσχεδίου, η προβλεπόμενη καθολική συμμετοχή των φοιτητών πρέπει να θεωρηθεί ως ένα θετικό, αλλά ημιτελές και μετέωρο βήμα. Το μέτρο θα έπρεπε να συνδυάζεται με στάθμιση των ψήφων όλων των ομάδων εκλογέων (δηλαδή διδασκόντων, φοιτητών και υπαλλήλων) ως προς το ποσοστό συμμετοχής τους. Με τον τρόπο αυτό, αφενός, δίδεται κίνητρο συμμετοχής με αποτέλεσμα την περαιτέρω «δημοκρατική νομιμοποίηση» της διαδικασίας και, αφετέρου, διατηρείται σταθερή η βαρύτητα της ατομικής ψήφου, αποδίδοντας ταυτόχρονα μεγαλύτερη συλλογική βαρύτητα στο περισσότερο συμμετέχον (δηλαδή, στο λιγότερο αδιάφορο) εκλογικό σώμα.

Η αυτοτέλεια του πανεπιστημίου δεν μπορεί να θεωρείται ανεξάρτητα από τη λογοδοσία και ανάληψη ευθύνης. Πράγματι, η αυτοτέλεια συνδέεται ισοσταθμιστικά με την αξιολόγηση. Δυστυχώς, όμως, ο πρόσφατα ψηφισμένος σχετικός νόμος είναι πρόχειρος και συγκεχυμένος. Το ζήτημα της αξιολόγησης πρέπει να ξανατεθεί, σε συνάρτηση με το νέο νομοθετικό πλαίσιο.

Εδώ αγγίζουμε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα: τη μερικότητα και αποσπασματικότητα του νόμου. Τα ζητήματα της ανώτατης παιδείας θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται σαν ένα πλέγμα που περιλαμβάνει την πρόσβαση στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, τη συνολική δομή της, δηλαδή τις προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές, και την έρευνα, που είναι συνυφασμένη με την πανεπιστημιακή δραστηριότητα. Το σχέδιο νόμου που εκπόνησε το ΥΠΕΠΘ δεν αφορά παρά τις βασικές πανεπιστημιακές σπουδές και συνίσταται σε ένα σύνολο από ασύνδετες τροπολογίες του υφιστάμενου νομικού πλαισίου, το οποίο έχει ήδη πολλάκις τροποποιηθεί. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι μια δαιδαλώδης και αντιφατική νομοθεσία, χωρίς στόχευση, χωρίς καν ειρμό.

Αντί να αναδύεται μια ευκρινής εικόνα για την Ανώτατη Εκπαίδευση, τα νερά θολώνουν. Και σ΄ αυτό συμβάλλει, βέβαια, η επικείμενη αναθεώρηση διατάξεων του άρθρου 16 του Συντάγματος. Δεν πρόκειται απλώς για τη μεθόδευση ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων (και, πρακτικότερα, απονομής του πανεπιστημιακού status σε υφιστάμενα ιδιωτικά κέντρα σπουδών). Στο νομοθέτημα αποφεύγεται επιμελώς να ορισθεί η νομική υπόσταση των (υφιστάμενων) πανεπιστημίων. Για τον ορισμό, ο νομοθέτης παραπέμπει στις αναθεωρητέες διατάξεις του άρθρου 16!

Συμπερασματικά, όπως σημειώνει το πόρισμα της ομάδας εργασίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, «εν όψει της συνταγματικής αναθεώρησης η νομοθεσία για τα πανεπιστήμια αιωρείται στο κενό και οι προτεινόμενες ρυθμίσεις πρέπει να θεωρηθούν ως προσωρινές και ενδιάμεσες. Προετοιμάζουν το έδαφος του νομοθετικού έργου που θα ακολουθήσει τη συνταγματική αναθεώρηση και με το οποίο θα ρυθμίζεται το νέο τοπίο της Ανώτατης Εκπαίδευσης και θα επανακαθορίζεται ό,τι αφορά τον δημόσιο χαρακτήρα τών (κατά την ισχύουσα νομοθεσία) πανεπιστημίων, με τρόπο που παραμένει, επί του παρόντος, άδηλος».