Εγκλήματα διαρκείας

Ο Άρθουρ Μίλερ είναι ο ιψενικότερος Αμερικανός συγγραφέας
Το 1985, επ΄ ευκαιρία της παράστασης, την οποία ανέβασε ο Αλέκος Αλεξανδράκης με τους συνεργάτες του(Ζαβιτσιάνου, Αρζόγλου, Βαλτινός, Σταθακοπούλου κ.ά.), του έργου του Άρθουρ Μίλερ «Ήταν όλοι τους παιδιά μου», στην κριτική μου με τίτλο «Αγαμέμνων με ρεπούμπλικα» έγραφα: «Ο Άρθουρ Μίλερ είναι ο ιψενικότερος Αμερικανός συγγραφέας . Κι όταν ακόμη έκανε απόπειρες(ό- πως στον “Θάνατο του εμποράκου”) να αναπτύσσει τη μορφή με καταφυγή στην τεχνική του κινηματογράφου κι όταν δοκίμασε να προβληματιστεί σε παλιά θέματα(όπως στις “Μάγισσες του Σάλεμ”) με σκοπό να βρει αντικειμενικές αναλογίες θέματος- ιδεολογίας , πάντα στο νου του είχε την ιψενική άποψη για το θέατρο, τον χρυσό κανόνα του μεγάλου Νορβηγού: ρεαλιστική απεικόνιση και ταυτόχρονα σύγκρουση μεγάλων συμφερόντων, ιδεολογική αντιπαράθεση. Πίσω από το μεγάλο κοινωνικό, ρεαλιστικό θέατρο της Αμερικής υπάρχει το σύνδρομο Ίψεν(και Στρίντμπεργκ;). Από τον Ο΄Νιλ ώς τον Όντετς και από τη Λίλιαν Χέλμαν στον Μίλερ και από τον Τ. Ουίλιαμς στον Άλμπι. Άξονας τα έργα “Ένας εχθρός του λαού”(το έχει διασκευάσει ο Μίλερ), “ Έντα Γκάμπλερ”, “Ένα κουκλόσπιτο”, “«Βρικόλακες”, “Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν”, “Αρχιμάστορας Σόλνες” και “Πατέρας”, “Χορός του θανάτου”, “Δεσποινίς Τζούλια”. Και δεν είναι τυχαία αυτή η οφειλή και η αναφορά. Ο Ίψεν και ο Στρίντμπεργκ είχαν δανειστεί και επεξεργαστεί ώς την τελειότητα στα ρεαλιστικά τους έργα τη γαλλική θεατρική φόρμα του “καλά χτισμένου” έργου. Μόνο σ΄ αυτή τη φόρμα ανέθεσαν την ευθύνη να φέρει εις πέρας τα μεγάλα κοινωνικά και ιδεολογικά προβλήματα του ευρωπαϊκού Βορρά, όπως κι αυτά προέκυψαν από τις αντιφάσεις της αστικής κοινωνίας· αυτές οι αντιφάσεις, χωρίς να εξαντλούνται στο σχήμα αυτό, φαίνονται στον δεσπόζοντα άξονα: βιομηχανική ανάπτυξη, τραπεζική πίστη, πουριτανική ηθική. Αυτός ο άξονας , , τυραννικός στους βόρειους ευρωπαϊκούς συγγραφείς, δεν ήταν τόσο εμφανής στον θαυμαστή του Μπέρναρντ Σο και γι΄ αυτό ο Ιρλανδός είρωνας δεν έγινε το πρότυπο των Αμερικανών , όπως θα περίμενε κανένας.

Το “ Ήταν όλοι τους παιδιά μου”(1946) είναι ένα έργο που θα το υπέγραφε με τα δυο του χέρια ο Ίψεν. Και είναι καταπληκτικό πώς ένας τόσο νέος(τότε) συγγραφέας είχε αφομοιώσει με τόση άνεση μια τόσο δύσκολη, γεωμετρική τεχνική.

Με απλές θεατρικές ανάσες, η, η γραφή περνάει από το ατομικό στο απάνθρωπο, από το συγκεκριμένο στις ιδέες, από το απλό στο σύνθετο, από το ηθογραφικό στο τραγικό. Και όλα αυτά με αυστηρή τήρηση των τριών ενοτήτων, της έμμονης ιδέας του Ίψεν: ενότητα χρόνου, τόπου και θέματος . Στο έργο αυτό ο Μίλερ μιμείται ακόμη και τα εξωτερικά γνωρίσματα της τραγωδίας· η ύπαρξη κάποιων γειτόνων υποθέτει την ύπαρξη χορού που σχολιάζει και υποβαστάζει και η δράση αναπτύσσεται έξω από το σπίτι, στον

ΙΝFΟ

«Ήταν όλοι τους παιδιά μου» στο θέατρο «Καρέζη» (Ακαδημίας 3, Σύνταγμα. Τηλ.
210-3626.144 και 210-3625.520)

κήπο· όπως δηλαδή και στην τραγωδία υπάρχει μια δημόσια έκθεση, μια δημοσιοποίηση του οικείου. Έτσι και σκηνικά το αστικό δράμα τρέπεται προς την(κοινωνική) τραγωδία.

Το κεντρικό μοτίβο του έργου πάλι είναι καθαρά ευριπιδικό· ο Μίλερ εντοπίζει μέσα στην αμερικανική μεταπολεμική περίοδο συμπτώματα της ασθένειας των Ατρειδών. Ο Τζο Κέλερ είναι η μεγαλοαστική μεταμόρφωση του Αγαμέμνονα: του Αγαμέμνονα του Ευριπίδη βέβαια, όχι του Αισχύλου. Ο Κέλερ είναι ο Αγαμέμνονας της Αυλίδας και της Εκάβης. Ένας αριβίστας που οφείλει τον θρίαμβό του στην παιδοκτονία.

Ο Μίλερ βαδίζει στα σίγουρα με τη στέρεη τεχνική του και το κοινόχρηστο ακόμη και σήμερα θέμα του.(Επειδή είναι κοινόχρηστο και αναγνωρίσιμο, γι΄ αυτό και τραγικό). Βαδίζει στα σίγουρα πάνω στα χνάρια του ιψενικού δράματος και λύνει με άνεση ταχυδακτυλουργού κάθε δραματουργικό πρόβλημα που στην εξέλιξή του ξεφυτρώνει. Έτσι άτεγκτα από την πρώτη στιγμή έχει κινητοποιηθεί ο μηχανισμός που θα οδηγήσει στην τε -λική πιστολιά, όπως στην Γκάμπλερ. Μέσα σ΄ αυτή τη δραματουργική μέγκενη διαγράφονται οι χαρακτήρες με όση σαφήνεια χρειάζεται ο καθένας, και όπου χρειάζεται, για να φωτίσει τον διπλανό του και όλοι μαζί να διαυγάσουν το ιδεολογικό υλικό που αναγκαία ο συγγραφέας έφερε στο προσκήνιο για να το δείξει. Ο Μίλερ είναι ρομαντικός, ιδεοληπτικός και αισιόδοξος(τουλάχιστον το 1946) συγγραφέας. Έχει εμπιστοσύνη στις ιδέες που υπερασπίζεται και στο κοινό στο οποίο απευθύνεται».

Τώρα που ξαναείδα το έργο στο θέατρο «Τζένη Καρέζη», μετά το Κόσοβο, το Αφγανιστάν , την Παλαιστίνη, τον Λίβανο, το Ιράκ, τους δίδυμους πύργους , διαπιστώνω πως ο Μίλερ έγραψε με μια προφητική διαίσθηση. Αν το 1946 φαινόταν υπερβολική η διαπίστωση πως «η μισή Αμερική είναι ένοχη για εγκλήματα πολέμου», μια διαπίστωση καταλυτική, κριτική διατυπωμένη όχι από ηττημένους αλλά από τους νικητές, σήμερα φαντάζει σαν επιβεβαίωση από σκηνής μιας κοινόχρηστης άποψης του μέσου Ευρωπαίου θεατή.

Όταν γράφονται αυτές οι γραμμές αυτοκινητοβιομηχανίες αποσύρουν ελαττωματικά οχήματα, γαλακτοκομίες γιαούρτια με μικρόβια, φαρμακοβιομηχανίες επικίνδυνα φάρμακα κι άλλοι δολοφονικά σίδερα ατμού, παιχνίδια, ενώ κατακλύζουν την αγορά κρυπτόμενα μεταλλαγμένα τρόφιμα. Πόσοι άραγε συνάνθρωποί μας θυσιάστηκαν στον Μολώχ του κέρδους, πριν η κατακραυγή αναγκάσει τους βιομηχάνους και τους εμπόρους να αποσύρουν τα θανατηφόρα προϊόντα τους; Τώρα η αδηφαγία και ο καιροσκοπισμός του μιλερικού βιομήχανου Κέλερ έχει μετατραπεί σε μαζικό έγκλημα και ο εγκληματίας κρύβεται πίσω από την ανώνυμη πολυεθνική φίρμα.


Από την υποκρισία στη συντριβή

Την τωρινή παράσταση σκηνοθέτησε ο Γιάννης Ιορδανίδης που σεβάστηκε τη δομή του έργου, τις συγκρούσεις και τους χαρακτήρες. Έχοντας στη διάθεσή του μια στρωτή μετάφραση του Αλέξανδρου Κοέν και τα έξοχα σκηνικά του Γιώργου Πάτσα καθώς και μια πρωτότυπη ατμοσφαιρική μουσική του Φίλιππου Τσαλαχούρη, καθοδήγησε τους ηθοποιούς να πλάσουν καθημερινούς αναγνωρίσιμους ανθρώπους. Το κύρος του Κώστα Καζάκου δημιουργεί άμα τη εμφανίσει μια σταθερά, έναν άξονα γύρω από τον οποίο ως δορυφόροι κινούνται τα υπόλοιπα πρόσωπα της διανομής. Ο Κώστας Καζάκος αναπτύσσει τον πολυσύνθετο ρόλο του με ακρίβεια φαρμακοτρίφτη, βήμα βήμα, πτυχή πτυχή, από την υποκρισία στη συντριβή, από την απληστία στην κένωση. Η Αφροδίτη Γρηγοριάδη στον πλέον, κατά τη γνώμη μου, δύσκολο ρόλο του έργου, παίζει τη βαθιά πουριτανική, πανούργα στην κρυπτικότητά της μητέρα με μια ουδετερότητα που σε παγώνει όσο προχωράνε ραγδαία τα πράγματα. Υπερπροστατευτική υποκρισία. Ο Κωνσταντίνος Καζάκος, στον καλύτερο έως τώρα ρόλο του, βρήκε, ιδιαίτερα στο τέλος , καλές νότες για να ολοκληρώσει το πορτρέτο του. Η Αλεξάνδρα Παλαιολόγου είναι ηθοποιός λίγη ακόμη για σύνθετους ρόλους . Απλουστεύει από αμηχανία και αμηχανεί στα απλά. Ο Ιωσήφ Μαρινάκης, άνισος σ΄ έναν αβανταδόρικο ρόλο, ενώ από τους μικρούς ρόλους ξεχωρίζουν η Βίβιαν Κοντομάρη και ο Γ εράσιμος Μιχελής. Εξήντα χρόνια μετά, το έργο του Μίλερ παρεμβαίνει στην παγκόσμια καπιταλιστική μηχανή καταλυτικά, όπως έλεγε ο Πασκάλ, σαν κόκκος άμμου στην ουρήθρα.