Η «υπνοπαιδεία» ξαναζεί

Ομάδα ερευνητών στη Γερμανία διαπίστωσε ύστερα από έρευνα ότι η μνήμη του
ανθρώπου μπορεί να βελτιωθεί αν ερεθιστεί ο εγκέφαλός του με ήπιας έντασης
ηλεκτρικό ρεύμα, την ώρα μάλιστα του ύπνου.

Ορισμένοι ειδικοί θεωρούν ότι μελλοντικά η διοχέτευση ηλεκτρικού ρεύματος στον εγκέφαλο θα μπορεί να βοηθά ανθρώπους που πάσχουν από απώλεια μνήμης

Ο νευροεπιστήμονας Γιαν Μπορν από το Πανεπιστήμιο του Lubeck μελετά για
περισσότερο από μία δεκαετία τον ρόλο που διαδραματίζει ο ύπνος στην ανθρώπινη
μνήμη. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα έχουν προκύψει σοβαρές ενδείξεις, σύμφωνα
με τις οποίες δύο διαφορετικά είδη ύπνου συμβάλλουν – το καθένα με τον τρόπο
του – στην ενδυνάμωση των νευρώνων του εγκεφάλου, οι οποίοι με τη σειρά τους
προσδιορίζουν την ποιότητα της μνήμης που διαθέτει ο άνθρωπος.

Ο ρόλος του ύπνου στη μνήμη. Ας σημειωθεί ότι ήδη από το 1953 οι
επιστήμονες έχουν διαπιστώσει πως υπάρχουν δύο κατηγορίες ύπνου, ο
φυσιολογικός και εκείνος που χαρακτηρίζεται από τη γρήγορη κίνηση των ματιών,
πάνω – κάτω, ενόσω είναι κλειστά.

Έτσι, καθώς η επιστημονική κοινότητα προσπαθεί να κατανοήσει τον τρόπο με τον
οποίο τα δύο είδη ύπνου επηρεάζουν τη μνήμη μας, ο Γερμανός ειδικός και οι
συνεργάτες του έχουν επικεντρώσει το ενδιαφέρον τους στον ύπνο που δεν
χαρακτηρίζεται από τις γρήγορες κινήσεις των ματιών, κυρίως στην αρχική του
φάση την οποία θα περιγράφαμε ως στάδιο έντονης υπνηλίας. Το έκαναν αυτό
επειδή ήθελαν να δουν τον ρόλο που παίζει στην εμφατική μνήμη, δηλαδή στη
μνήμη που στηρίζεται σε γεγονότα και η οποία διαφέρει από άλλα είδη μνήμης,
όπως εκείνες που σχετίζονται με τη διαδικασία μάθησης και κίνησης. Ο Γιαν
Μπορν λέει ότι «μπορούμε να θυμόμαστε πράγματα που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια
του ύπνου μας, καλύτερα από εκείνα που συμβαίνουν όταν δεν κοιμόμαστε».

Δραστηριότητα κατά στάδια. Προηγούμενες μελέτες επιστημόνων είχαν
δείξει ότι σε κάθε φάση του ύπνου, ο ανθρώπινος εγκέφαλος παρουσιάζει
διαφορετική δραστηριότητα. Η πιο γνωστή από αυτές τις δραστηριότητες
παρατηρείται κατά τη διάρκεια του ύπνου που χαρακτηρίζεται από γρήγορες
οφθαλμικές κινήσεις, ειδικότερα μέσα στον φλοιό του εγκεφάλου κατά το διάστημα
που συνήθως εκτυλίσσονται τα όνειρα. Όταν ο άνθρωπος ξαπλώνει το βράδυ για να
ξεκουραστεί, αυτό το είδος ύπνου καταλαμβάνει περίπου 20% του ύπνου του.

Το υπόλοιπο 80% είναι αφιερωμένο στον λεγόμενο φυσιολογικό ύπνο, κατά τη
διάρκεια του οποίου η εγκεφαλική δραστηριότητα είναι αρκετά περιορισμένη και
συνήθως χαρακτηρίζεται από αργά και συγχρονισμένα κύματα που «ταξιδεύουν» κατά
μήκος της επιφάνειας του εγκεφάλου. Γι’ αυτήν ακριβώς τη φάση του ύπνου,
ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά.

Γερμανοί επιστήμονες πιστεύουν ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορεί να βελτιώσει τη μνημονική του ικανότητα εφόσον διεγερθεί με ήπιας μορφής ηλεκτρικό ρεύμα

Η ώρα της αποστήθισης. Ο Γερμανός ειδικός και η ομάδα του θεωρούν ότι
εκείνη τη στιγμή ο εγκέφαλός μας δεν βρίσκεται σε αδράνεια, αντιθέτως δείχνει
σαν να αποστηθίζει τις πληροφορίες που άντλησε ο άνθρωπος προτού πέσει για
ύπνο. Φαίνεται δηλαδή ότι αυτά τα αργά και συγχρονισμένα εγκεφαλικά κύματα
ενδυναμώνουν τους νευρώνες που συσχετίζονται με την εδραίωση της
μακροπρόθεσμης μνήμης, κυρίως με τα γεγονότα.

Για να επαληθεύσει την υπόθεση αυτή, η ομάδα των ειδικών στη Γερμανία
τοποθέτησε ηλεκτρόδια στο κεφάλι 13 εθελοντών. Κάθε φορά πριν κοιμηθούν, οι
ειδικοί ζητούσαν από τους εθελοντές να αποστηθίσουν μία σειρά από ζεύγη λέξεων
καθώς και μία άσκηση που περιελάμβανε κινήσεις των δακτύλων. Όταν κοιμούνταν
και βρίσκονταν στη φάση του φυσιολογικού ύπνου, οι ερευνητές προκαλούσαν
διέγερση στους εγκεφάλους τους με ήπιας έντασης ηλεκτρικό ρεύμα, συχνότητας 75
Hertz. Διοχέτευαν το ρεύμα επί 30 λεπτά, κάνοντας 5λεπτα διαλείμματα. Το ρεύμα
ήταν απόλυτα εναρμονισμένο με τα χαμηλής συχνότητας εγκεφαλικά κύματα που
δημιουργούνταν κατά τη διάρκεια του φυσιολογικού ύπνου και έτσι δεν διατάρασσε
την ξεκούραση των εθελοντών.

Συσχετισμός με το ρεύμα. Ορισμένες νύχτες, οι ειδικοί ενάλλασσαν τη
συχνότητα του ρεύματος. Επιπλέον διοχέτευαν το ρεύμα στον εγκέφαλο των
εθελοντών όταν εκείνοι διήνυαν τη φάση του ύπνου με τις γρήγορες οφθαλμικές
κινήσεις. Κάποιες φορές, δεν διοχέτευαν καθόλου ρεύμα. Κάθε πρωί που
ξυπνούσαν, τους ζητούσαν να θυμηθούν το «μάθημα» που είχαν μάθει την
προηγούμενη ημέρα. Οι εθελοντές που είχαν δεχθεί το ηλεκτρικό ρεύμα, θυμούνταν
με ακρίβεια όσα είχαν αποστηθίσει την προηγουμένη, ειδικότερα τα ζεύγη των
λέξεων. Το γεγονός αυτό έκανε τους ειδικούς να υποπτευθούν ότι υπάρχει
συσχετισμός ανάμεσα στον λεγόμενο φυσιολογικό ύπνο και στην εμφατική μνήμη που
στηρίζεται σε γεγονότα.

Ο Μπορν τονίζει ότι παρά το γεγονός πως ήταν μικρή η βελτίωση του μνημονικού
που καταγράφηκε στους εθελοντές με τη διοχέτευση ηλεκτρικού ρεύματος, δεν
παύει ωστόσο να έχει μεγάλη σημασία. Οι εθελοντές ήταν υψηλού επιπέδου
φοιτητές Ιατρικής και προτού κοιμηθούν καλούνταν να αποστηθίσουν μεγάλο όγκο
πληροφοριών σε πολύ λίγο χρόνο.

Θεραπεία της απώλειας μνήμης με ηλεκτρικό ρεύμα

Ίσως κάποια μέρα η διέγερση του εγκεφάλου με ηλεκτρικό ρεύμα κατά τη
διάρκεια του ύπνου να χρησιμοποιείται για τη θεραπεία των ανθρώπων που πάσχουν
από προβλήματα απώλειας μνήμης, υποστηρίζει ο νευροεπιστήμονας Γιαν Μπορν από
το Πανεπιστήμιο του Lubeck. Με αυτή την άποψη συμφωνεί και ο Τέρι Σεγνόφσκι,
που είναι καθηγητής και επικεφαλής του Εργαστηρίου Υπολογιστικής
Νευροβιολογίας στο Ινστιτούτο Βιολογικών Μελετών Salk. Ο ίδιος λέει ότι
«προηγούμενες μελέτες είχαν δείξει απλώς ότι η βελτίωση της μνήμης ήταν
συσχετισμένη με τις ταλαντώσεις του εγκεφάλου, αλλά μόνο σε ό,τι αφορά πολύ
συγκεκριμένες μορφές της. Αντιθέτως, η εργασία των Γερμανών ειδικών
αποδεικνύει ότι υπάρχει αντικειμενική συσχέτιση ανάμεσα στον ύπνο και τη μνήμη
και το γεγονός αυτό ίσως οδηγήσει στην εφαρμογή κάποιου πρακτικού τρόπου για
τη βελτίωση του ανθρώπινου μνημονικού».

Οι Γερμανοί ειδικοί προτίθενται στο εξής να εξετάσουν και άλλες παραμέτρους
του πειράματος που έκαναν, μελετώντας τις επιδράσεις από τη διοχέτευση στον
εγκέφαλο ρεύματος με διαφορετική ένταση. «Θα θέλαμε επίσης να διαπιστώσουμε με
την ίδια μεθοδολογία αν μπορούμε και να αλλάξουμε την κατάσταση του εγκεφάλου,
δηλαδή από το στάδιο της αφύπνισης να πάμε στο στάδιο της ύπνωσης».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου