44 χρόνια μετέφραζαν το αρχαιότερο ευρωπαϊκό βιβλίο

Τα περισσότερα κομμάτια του παπύρου του Δερβενίου τοποθετήθηκαν, στη διάρκεια της 44ετούς μελέτης του, στη σωστή τους θέση δημιουργώντας έναν κύλινδρο μήκους τριών μέτρων και μέγιστου ύψους 9,5 εκατοστών, με 26 στήλες κειμένου

Τον Φεβρουάριο του 1962 ομάδα αρχαιολόγων με επικεφαλής τον Πέτρο Θέμελη
ανακάλυπτε στο Δερβένι (δέκα χιλιόμετρα βόρεια της Θεσσαλονίκης) επτά τάφους
του 4ου π.Χ. αιώνα, με υπολείμματα νεκρικής πυράς. Ένα από τα ευρήματα στον
πρώτο τάφο (ανήκε σε πλούσιο Θεσσαλό πολεμιστή) ήταν ο «καρβουνιασμένος»
κύλινδρος του πρώτου αρχαίου παπύρου -25 αιώνων- που ανακαλυπτόταν σε ελληνικό
έδαφος.

«Η παλαιογραφική χρονολόγηση του κυλίνδρου τον καθιστά τον αρχαιότερο πάπυρο
με ελληνικό φιλολογικό κείμενο – πράγμα που σημαίνει ότι είναι και το
αρχαιότερο σωζόμενο ευρωπαϊκό βιβλίο», εξηγεί σήμερα ο καθηγητής Παπυρολογίας
Γιώργος Παράσογλου, από τους επιστήμονες που εδώ και 44 χρόνια μελετούν τον
μυστηριώδη πάπυρο.

Αντίθετα με τη (στεγνή) άμμο της Αιγύπτου, το υγρό χώμα της Ελλάδας δεν
προσφέρεται για τη διάσωση αντικειμένων από φυτικές ύλες. Ο πάπυρος
διατηρήθηκε ανέπαφος για είκοσι πέντε σχεδόν αιώνες μόνο γιατί είχε μετατραπεί
σε συμπαγή, απανθρακωμένη μάζα. Σώθηκαν δε 266 κομμάτια, το μέγεθος των οποίων
κυμαίνεται από εκείνο ενός μεγάλου γραμματοσήμου έως εκείνο μιας φακής.

Η ανασύνταξη, μετάφραση και ερμηνεία του κειμένου ανατέθηκε αρχικά στον τότε
καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Στ. Καψωμένο. Εκείνος το
«κληροδοτεί» το 1978 στον συνάδελφό του Κυριάκο Τσαντσάνογλου. Ακολουθεί στα
μέσα της δεκαετίας του ’80 ο καθηγητής Γιώργος Παράσογλου και ο αναπληρωτής
καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας Θεόκριτος Κουρεμένος.

«Το περιεχόμενο του παπύρου είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τα νέα στοιχεία που
μας παρέχει για τον ορφισμό και άγνωστες πτυχές της προσωκρατικής φιλοσοφίας»,
λέει στα «ΝΕΑ» ο καθηγητής Γιώργος Παράσογλου, αιτιολογώντας την αγγλική
έκδοση (το αρχαίο κείμενο είναι μεταφρασμένο στα αγγλικά) με το σκεπτικό πως
«το βιβλίο απευθύνεται στην διεθνή επιστημονική κοινότητα προς μελέτη».

Τι γράφει ο πάπυρος; Σε κάποιο σημείο αναφέρεται ότι ο Ορφέας συνέθεσε ύμνους
για να τους ψάλλουν οι ιερείς κατά τη διάρκεια θυσιών. Ύμνους όμως που
απευθύνονται στους μυημένους και είναι γραμμένοι με τέτοιον αινιγματικό τρόπο
ώστε να γίνονται αντιληπτοί μόνο από όσους διαθέτουν σύνεση και ικανότητα να
αντιληφθούν το κρυμμένο νόημά τους. Και ο συγγραφέας προχωρά στην ερμηνεία
ενός τέτοιου ορφικού ύμνου, που αρχίζει με τη φράση: «Απευθύνομαι σε όσους
αντιλαμβάνονται, οι αμύητοι να βάλουν πόρτες στ’ αυτιά τους». Και επιτίθεται
στη συνέχεια εναντίον των ανθρώπων που επιχειρούν ερμηνεία του αποκαλώντας
τους «αγύρτες και τσαρλατάνους», καθώς οι μυστηριακές τελετές που κάνουν οι
άνθρωποι δεν θα τους ωφελήσουν αν δεν γνωρίζουν την Αλήθεια – το κρυμμένο
νόημα των λόγων του Ορφέα.

Στο κείμενο αναλύεται η άποψη των ορφικών [φιλοσοφική θεωρία-δοξασία που
διαδόθηκε στην Ελλάδα του 6ου π.Χ. αιώνα από τη Θράκη και συνδέθηκε με τον
Ορφέα, δημιουργό σειράς επικών ποιημάτων με τίτλο «Θεογονίαι»] περί
κοσμογονίας, θεογνωσίας, μυστικισμού και θρησκευτικών τελετών.

Γράφει: «Ο αέρας υπήρχε και πριν συσταθούν τα τωρινά όντα και θα υπάρχει
πάντα. Γιατί δεν γεννήθηκε αλλά υπήρχε… Θεωρήθηκε όμως ότι γεννήθηκε επειδή
ονομάστηκε Ζευς σα να μην υπήρχε προηγουμένως. Και είπε ότι θα είναι
“τελευταίος” επειδή ονομάστηκε Ζευς κι αυτό εξακολουθεί να είναι το όνομά του
έως ότου τα τωρινά όντα συστάθηκαν στην ίδια κατάσταση στην οποία αιωρούνται
ως παλαιότερα όντα…» (από το κείμενο της στήλης 17). Έτσι, ο Δίας που
καταπίνει το Σύμπαν δεν είναι παρά ο αέρας που περικλείει τα πάντα! Η γλώσσα
του κειμένου (η ιωνική διάλεκτος με ισχυρές δόσεις της αττικής ή το
αντίστροφο) και το ύφος χρονολογούν τον συγγραφέα στα τέλη του 5ου αι. π.Χ.
και η γραφή χρονολογεί τον αντιγραφέα στο τέλος του 4ου π.Χ. αι. – την εποχή
του θανάτου του Αριστοτέλη και του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

INFO

«Ο πάπυρος του Δερβενίου», Φλωρεντία, Leo S. Olschki Editore 2006, σελ. 307. Η
έκδοση (με απόδοση του αρχαίου κειμένου, θρησκειολογικό και φιλοσοφικό
σχολιασμό) θα παρουσιαστεί την Πέμπτη 19 Οκτωβρίου στο Αρχαιολογικό Μουσείο
Θεσσαλονίκης από τους συγγραφείς και τους καθηγητές Ρίχαρντ Χάντερ
(Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ), Φράνκο Μοντανάρι (Πανεπιστήμιο Γένοβας), Γκρέγκορι
Νέιγκι (Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ).