ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κόσοβο και αυτοδιάθεση των λαών

Κατά τους προσεχείς μήνες θα τεθεί επί τάπητος η οριστική λύση ως προς το
καθεστώς του Κοσόβου. Οι Σέρβοι ακόμη ελπίζουν ότι θα αποσοβήσουν την
ανεξαρτησία του Κοσόβου, ενώ οι Αλβανοί Κοσοβάροι επιμένουν στην χωρίς
διεθνείς δεσμεύσεις ανεξαρτησία. Η διεθνής κοινωνία, από την πλευρά της,
φαίνεται ότι έχει αποκλείσει και τα δύο: τόσο την αυτονομία εντός της
Γιουγκοσλαβίας (Σερβίας χωρίς το Μαυροβούνιο), ως ξεπερασμένης πια, αλλά και
την αδέσμευτη ανεξαρτησία. Δεν αποδέχεται το ενδεχόμενο ένωσης με την Αλβανία
και, επιπλέον, αποκλείει τη διχοτόμηση του Κοσόβου (μία παλιά σερβική ιδέα του
παλιού προέδρου και λογοτέχνη D. Cosic). Πριν από τη ΝΑΤΟϊκή επέμβαση του 1999
δύο λύσεις φαινόντουσαν πιο λογικές και ρεαλιστικές: (α) μία χαλαρή ομοσπονδία
τεσσάρων ομόσπονδων κρατών (Σερβία, Μαυροβούνιο, Κόσοβο, Βοϊβοντίνα) και (β) η
ανεξαρτησία του Κοσόβου υπό αυστηρούς όρους σε σχέση με την προστασία της
σερβικής μειονότητας και των σερβικών πολιτισμικών μνημείων. Η δεύτερη επιλογή
θα μπορούσε κάλλιστα να είχε εφαρμοστεί αμέσως το 1999, με δεδομένη τη στυγνή
πολιτική του Μιλόσεβιτς εις βάρος των Κοσοβάρων. Όμως αυτό δεν έγινε και
δόθηκε παράταση χρόνου στο Βελιγράδι. Όμως το Βελιγράδι είχε παραλύσει και δεν
έκανε καμία κίνηση καλής θέλησης προς του Κοσοβάρους επί επτά συναπτά έτη. Στο
τέλος ακόμη και οι «αδελφοί» των Σέρβων, Μαυροβούνιοι, απηύδησαν μαζί τους και
κατέληξαν, εφέτος, στην ανεξαρτησία. Αξίζει να υπενθυμίσουμε και την άλλη
ευκαιρία που έχασαν οι Σέρβοι, το 1996-1997, όταν η σερβική αντιπολίτευση,
αηδιασμένη από τον Μιλόσεβιτς, ξεχύθηκε στους δρόμους, πάλι δεν είχε τίποτε το
θετικό να πει για το ζήτημα του Κοσόβου, με εξαίρεση το μικρό κόμμα Serbian
Civic Alliance.

Με την ευκαιρία αυτή ας δούμε τι ισχύει διεθνώς σε σχέση με την αρχή της
αυτοδιάθεσης. Η αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών όπως διαμορφώθηκε κανονιστικά
στον ΟΗΕ, θεωρεί ως δικαιούχους «εξωτερικής αυτοδιάθεσης» 4 περιπτώσεις
«λαών»: (1) τα «μη αυτoκυβερvoύμεvα εδάφη» (απoικίες, προτεκτοράτα), (2) την
πλειoψηφία σε μια χώρα, (3) ένα κράτος ή περιοχή υπό ξένη κατοχή και (4) τους
διχοτομημένους λαούς (π.χ. δύο Γερμανίες, δύο Κορέες). Οι μειοψηφίες που
θεωρούν ότι απoτελούν έθvoς ή τμήμα έθvoυς που βρίσκεται σε άλλη χώρα, δεv
έχουν τo δικαίωμα της μονομερούς αυτοδιάθεσης-απόσχισης. Μπoρεί vα επιτύχουν
αvεξαρτησία μόvo αv συμφωvήσει τo υπόλoιπo κράτoς στο οποίο διαβιούν, όπως
έγιvε με τηv Τσεχoσλoβακία και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Το μεταπολεμικό αυτό καθεστώς ως προς την αυτοδιάθεση άντεξε για πολλές
δεκαετίες. Απόδειξη της αvθεκτικότητάς τoυ είvαι ότι από το 1945 έως το 1989
είχαμε μόvo μια επιτυχή απόσχιση: τo Αvατoλικό Πακιστάv (Μπανγκλαvτές). Το
υπάρχον καθεστώς για την αυτοδιάθεση διατηρήθηκε προπάντων γιατί, αν δινόταν
πλήρης ελευθερία επιτυχούς απόσχισης, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε
ανεξαρτησίες ad absurdum.

To περιοριστικό αυτό καθεστώς σε σχέση με την αυτοδιάθεση ισχύει και σήμερα,
αλλά έχει κλovιστεί στη μεταδιπολική εποχή εξαιτίας τωv διαλυτικώv τάσεωv της
τελευταίας δεκαπενταετίας και ειδικά την απoδoχή της αvεξαρτησίας της
Σλoβεvίας και της Κρoατίας. Τίθεται υπό αμφισβήτηση τόσο για λόγους αξιακούς
όσο και για λόγους πρακτικούς. Ένας βασικός λόγος αρχής είναι ότι δεν είναι
όλα τα κράτη προϊόντα ελεύθερα εκφρασμένης αυτοδιάθεσης (τόσο από τις
πλειοψηφικές όσο και από τις μειοψηφικές κοινότητες σε μία χώρα) και το
κυριότερο, υπάρχουν ουκ ολίγα κράτη που καταπιέζουν συστηματικά ευμεγέθεις
πολιτισμικές ομάδες χωρίς διάθεση για διάλογο και πολιτική λύση (βλέπε π.χ.
Τουρκία – Κούρδοι ή Κυπριακή Δημοκρατία – Τουρκοκύπριοι κατά την περίοδο
1964-1974). Και είναι δυνατόν να υποστηριχθεί σήμερα ότι μόνο μια αποικία
(συνήθως αυθαίρετα χαραγμένη από τους αποικιοκράτες) έχει δικαίωμα στην
αυτοδιάθεση και ποτέ μια ευμεγέθης εθνοτική ομάδα, η οποία έχει υποστεί
συστηματικές και κατάφωρες διακρίσεις;

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Πολιτικής
Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου