ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Παρέμβαση στην οικογένεια

Δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι με το νέο του νομοσχέδιο για την
ενδοοικογενειακή βία το υπουργείο Δικαιοσύνης πρωτοτυπεί στην «κακοποίηση» του
Ποινικού Δικαίου στη χώρα μας. Είναι όμως η πρώτη φορά που με το Ποινικό
Δίκαιο επιχειρείται μία σε τέτοια έκταση κρατική παρέμβαση στις οικογενειακές
σχέσεις, χωρίς μάλιστα ο νομοθέτης να δείχνει ότι το έχει έστω
συνειδητοποιήσει.

Ας ξεκινήσουμε, εξετάζοντας τους στόχους του νομοσχεδίου. «Το νομοσχέδιο έχει
σκοπό», σημειώνεται στην Αιτιολογική του Έκθεση, «να προστατεύσει πέραν των
γυναικών, ευρύτερο κύκλο προσώπων (όπως τα παιδιά, τους υπερηλίκους, τους
ανήμπορους κ.ά.), χωρίς να παρεμβαίνει στην ιδιωτική ζωή των μελών της
οικογένειας και να θίγει ήθη, αξίες και αρχές, όπως αυτές διαμορφώνονται στην
ελληνική κοινωνία». Στόχος, λοιπόν, φαίνεται να είναι η προστασία όλων των
ατόμων που βρίσκονται σε αδύναμη θέση στα πλαίσια της οικογένειας.

Στην πραγματικότητα, ωστόσο, το νομοσχέδιο καταλαμβάνει χώρο πολύ ευρύτερο.
Επεκτείνεται αρχικά σε όλα τα πρόσωπα που συνδέονται με συγγένεια πρώτου
βαθμού, ανεξαρτήτως ηλικίας, ακόμα κι αν δεν συνοικούν. Αν λ.χ. ένας 55χρονος
πατέρας κτυπά και προκαλεί απλή σωματική βλάβη στον 30χρονο γιο του, που είναι
οικονομικά ανεξάρτητος και έχει δημιουργήσει το δικό του σπίτι, ο πατέρας
αυτός δεν θα τιμωρείται πλέον με ποινή φυλάκισης το πολύ τριών ετών, όπως
σήμερα, αλλά με φυλάκιση από ένα έως πέντε χρόνια. Το ίδιο θα ισχύει ακόμα κι
όταν το θύμα είναι γιος της πρώην συζύγου του, με την οποία ο γάμος του έχει
λυθεί πριν από πολλά χρόνια. Το ερώτημα γεννιέται σχεδόν αυτόματα: ποιο είναι
το μέγεθος που δικαιολογεί αυτή την αύξηση της ποινής; Είναι ο γιος ανήμπορο
άτομο; Εξαρτάται από τον πατέρα του; Προφανώς όχι. Πώς, λοιπόν, εντάσσεται η
συγκεκριμένη διάταξη στους στόχους του νομοσχεδίου;

Αντίστοιχα ισχύουν αν υποτεθεί ότι ένας νεαρός φοιτητής, εκνευρισμένος από τη
συμπεριφορά του πατέρα που τον πιέζει να διαβάσει, προσβάλλει την αξιοπρέπειά
του «με ιδιαίτερα ταπεινωτικά λόγια που ανάγονται στη γενετήσια ζωή του».
Μέχρι σήμερα η πράξη αυτή τιμωρείται ως εξύβριση με φυλάκιση το πολύ ενός
έτους. Ήδη προτείνεται η αντιμετώπισή της με ποινή φυλάκισης μέχρι δύο ετών
εξαιτίας και μόνο του γεγονότος ότι η πράξη γίνεται από τον γιο προς τον
πατέρα. Αλλά είναι ο πατέρας το αδύναμο πρόσωπο στη συγκεκριμένη σχέση; Θεωρεί
πράγματι ο νομοθέτης ότι τέτοιου είδους συμπεριφορές εντάσσονται στην
ενδοοικογενειακή βία την οποία θέλει να αντιμετωπίσει;

Η απειλή, ωστόσο, των αυξημένων ποινών – που δεν μπορούν να δικαιολογηθούν –
δεν αποτελεί τη βασική νομοθετική παρέμβαση. Η πιο ουσιαστική αλλαγή του
νομοσχεδίου είναι ότι όλες αυτές οι πράξεις, που διώκονται σήμερα με έγκληση,
αν δηλαδή το επιθυμεί το θύμα, θα διώκονται πλέον αυτεπάγγελτα. Αρκεί η
καταγγελία του συντηρητικού ή περίεργου γείτονα για να μετατραπεί μια
οικογενειακή στιγμιαία όξυνση, που δεν περικλείει κανενός είδους καταπίεση
αδύναμων ατόμων, σε δημόσια υπόθεση.

Δεν σκέφτηκε, άραγε, κανείς ότι, έτσι, το κράτος παρεμβαίνει ανεπίτρεπτα στα
εσωτερικά της οικογένειας για μικρής βαρύτητας αδικήματα την ίδια ώρα που στην
Αιτιολογική Έκθεση δηλώνεται μεγαλόστομα ότι με το νομοσχέδιο δεν επιχειρείται
παρέμβαση στην ιδιωτική ζωή των μελών της;

Ο νομοθέτης δεν περιορίζεται άλλωστε στη συγγένεια πρώτου βαθμού. Υπάγει στην
έννοια της οικογένειας, εφόσον συνοικούν, όλους τους συγγενείς μέχρι και του
τέταρτου βαθμού. Έτσι, αν κάποιος τελέσει το έγκλημα της απειλής εις βάρος του
ενήλικου αδελφού του με τον οποίο συνοικεί, δεν θα αντιμετωπίζεται πλέον με
ποινή φυλάκισης μέχρις ενός έτους, όπως ορίζει το άρθρο 333 ΠΚ, αλλά με
φυλάκιση μέχρι 5 ετών. Δεν θα αφήνεται μάλιστα στο θύμα να κρίνει αν πράγματι
τρόμαξε ή ανησύχησε ώστε να υποβάλλει έγκληση, όπως απαιτείται σήμερα, αλλά
αυτεπάγγελτα θα παρεμβαίνει ο εισαγγελέας, αφήνοντας κατά τα άλλα ανεπηρέαστες
τις οικογενειακές σχέσεις. Αν τα αδέλφια δεν συνοικούν, τότε η πράξη θα
αντιμετωπίζεται με τις κοινές διατάξεις. Το γιατί η συνοίκηση είναι τόσο
σημαντική, στη συγκεκριμένη περίπτωση, μένει στον νομοθέτη να το εξηγήσει.

Αλλά, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς, έστω ότι οι διατάξεις του νομοσχεδίου
υπερβαίνουν τον σκοπό του. Δεν πρέπει όμως να προστατεύονται με επάρκεια τα
πρόσωπα που βρίσκονται σε αδύναμη θέση στα πλαίσια της οικογένειας – οι
γυναίκες, τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι ανάπηροι;

Η απάντηση είναι προφανώς καταφατική. Ασφαλώς πρέπει να προστατεύονται. Όμως
μόνο τα συγκεκριμένα άτομα, στα οποία και πρέπει να γίνεται ειδική αναφορά, με
αύξηση των απειλούμενων για τα βασικά εγκλήματα ποινών όταν αυτά στρέφονται
εναντίον τους. Ήδη στον Ποινικό Κώδικα υπάρχουν τέτοιες διατάξεις (άρθρο 312
ΠΚ) και θα χρειαζόταν απλώς ο εμπλουτισμός τους.

Η Ε. Συμεωνίδου – Καστανίδου είναι καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ.