TPITH AΠOΨH H απλοποίηση των μέσων

Τα τελευταία χρόνια καταγράφονται μερικά ανησυχητικά πολιτισμικά προμηνύματα
στην ελληνική κοινωνία: μείωση στις κυκλοφορίες των εφημερίδων, μείωση στην
κατανάλωση βιβλίων, πτώση των εισιτηρίων στις κινηματογραφικές αίθουσες και
θνησιγενείς περιοδικές εκδόσεις. Από την άλλη πλευρά, σχεδόν το 99% των
Ελλήνων κατέχουν μία τηλεόραση στο σπίτι τους, περισσότεροι από τους μισούς
διαθέτουν δύο ή και τρεις τηλεοπτικές συσκευές, καθώς και βίντεο ή DVD. Αν
εξετάσουμε τα στοιχεία τηλεθέασης, πριν από την έλευση των ιδιωτικών καναλιών
ο μέσος Έλληνας τηλεθεατής έβλεπε κατά μέσο όρο δύο ώρες τηλεόραση την ημέρα.
Σήμερα, βλέπει καθημερινά περισσότερο από τέσσερις ώρες, ενώ η τηλεοπτική
παρακολούθηση αποτελεί την τρίτη δραστηριότητα των Ελλήνων μετά τον ύπνο και
την εργασία, καθώς οι μισοί σχεδόν δηλώνουν ότι στον ελεύθερο χρόνο τους
βλέπουν τηλεόραση. Εν ολίγοις, ένας στους δύο Έλληνες βρίσκεται μπροστά στο
«κουτί» κάθε μέρα, σε όποια κοινωνική ή οικονομική κατηγορία κι αν ανήκει. Από
την πλευρά του γραπτού λόγου, η ανάγνωση μιας τουλάχιστον εφημερίδας σε
ημερήσια βάση δεν αφορά παρά σε λιγότερους από τους 90 στους 1.000 Έλληνες.

Αλλά και το ραδιόφωνο δεν εμφανίζει καλύτερη επίδοση. Αν εξαιρεθούν οι
θεομηνίες και ιδιαίτερα οι σεισμοί, όπου το ραδιόφωνο έχει αποδειχθεί το
προσφιλέστερο μέσο για την ενημέρωση των Ελλήνων, στην πράξη τα τελευταία
χρόνια οι επιτυχίες του ραδιοφώνου οφείλονται περισσότερο στην επιθυμία για
ακρόαση ηχογραφημένης μουσικής παρά στην επιθυμία για έγκαιρη ενημέρωση.
Ακόμη, μπορεί να έχουν αυξηθεί τα «μεγαθήρια» βιβλιοπωλεία, αλλά αυτό δεν
σημαίνει ότι έχουν αυξηθεί οι πωλήσεις των βιβλίων. Άλλωστε, αυτό συνιστά τόσο
το «σταθερό» κλείσιμο πολλών μικρών βιβλιοπωλείων όσο και το γεγονός ότι η
αναλογία των Ελλήνων που δεν διαβάζουν κανένα βιβλίο τη χρονιά αυξάνεται.

H κυριαρχία της τηλεόρασης δεν σταματά όμως εδώ. Το φαινόμενο του ζάπινγκ
φαίνεται, όπως έχει παραστατικά λεχθεί, ότι εξαπλώνεται σαν μια κηλίδα λαδιού.
Σήμερα δεν υπάρχει τηλεοπτικός δέκτης χωρίς τηλεχειριστήριο και σχεδόν όλοι οι
Έλληνες τηλεθεατές το χρησιμοποιούν για να αλλάξουν κανάλι είτε γιατί δεν τους
αρέσει το πρόγραμμα που βλέπουν ή για να αποφύγουν τις διαφημίσεις ή ακόμη και
για να δουν παράλληλα τι άλλα προγράμματα υπάρχουν, άσχετα εάν τους αρέσει το
πρόγραμμα που παρακολουθούν.

Όλες αυτές οι ενδείξεις, τάσεις και αριθμοί μάς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η
προσοχή του κοινού είναι περισσότερο «δανεισμένη» παρά «δοσμένη» στο
τηλεοπτικό μέσο. Άλλωστε, η εποχή που οι Έλληνες παρακολουθούσαν με
ευλαβική προσήλωση το τηλεοπτικό πρόγραμμα που πρόσφεραν τα δύο ασπρόμαυρα
κρατικά έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Σήμερα οι Έλληνες τηλεθεατές βλέπουν δέκα
τουλάχιστον έγχρωμα κανάλια και με την έντονη χρήση του τηλεκοντρόλ τα
προσπερνούν με χαρακτηριστική άνεση και ταχύτητα.

Τα πράγματα δεν θα ήταν τόσο δυσοίωνα εάν σταματούσαν εδώ ή μόνο στο επίπεδο
της δραματοποίησης της ενημέρωσης. Αν οι Έλληνες διαβάζουν λιγότερο
εφημερίδες, αν ακούνε περισσότερο μουσική παρά ειδήσεις από το ραδιόφωνο, αν
γίνονται πιο τακτικοί αλλά περισσότερο ασταθείς τηλεθεατές, όλα αυτά είναι
μηνύματα μιας νέας σχέσης με τα μέσα ενημέρωσης. Κι αυτή η νέα σχέση είναι η
γενικευμένη τάση της απλοποίησης που επιβάλλει το τηλεοπτικό μοντέλο, όχι
μόνον στην κατανάλωση της τηλεόρασης, αλλά και στα υπόλοιπα μέσα. Τα έντυπα
πρέπει πλέον να είναι γραμμένα με σύντομα, γρήγορα και κατανοητά άρθρα
συνοδευόμενα από φτιασιδωμένους τίτλους, σαγηνευτικές φωτογραφίες, εντυπωσιακά
γραφήματα ή έξυπνα σκίτσα, ενώ τα μακροσκελή κείμενα δεν είναι πια αποδεκτά.

Έτσι λόγω του ανταγωνισμού τα έντυπα μέσα ρέπουν κι αυτά στην απλοποίηση για
να αλιεύσουν αναγνώστες. Όμως, το ευρύ κοινό, κυριευμένο από την τηλεόραση,
δεν έχει πλέον ούτε τον χρόνο ούτε την όρεξη να διαβάζει εφημερίδες. Συνέπεια
αυτής της κατάστασης είναι να δίνεται η λανθασμένη αίσθηση της γρήγορης λύσης
στα προβλήματα της κοινωνίας και της οικονομίας. Το πρόβλημα της ανεργίας
είναι ένα παράδειγμα, αφού όλοι υπόσχονται λύσεις, αλλά η ανεργία, ιδίως των
νέων, διογκώνεται και βεβαίως δεν λύνεται.

Το πλεονέκτημα της «διαμεσολαβημένης» δημοκρατίας είναι ότι μπορεί να μιλά για
όλα, και μάλιστα απλά και κατανοητά. Το μειονέκτημα είναι η φθορά των θεμάτων
όταν τα προβλήματα λιμνάζουν, όπως συμβαίνει με την περίπτωση της ανεργίας. Με
άλλα λόγια, η απλούστευση της επικοινωνίας δεν αλλάζει τίποτα στην
πολυπλοκότητα της κοινωνίας και των προβλημάτων που καλείται να αντιμετωπίσει
και να επιλύσει.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.