Aπό το ροκοκό στο ροκ

Την «Τέλεια στρατηγική» (του Μαριβώ) χάραξαν επί σκηνής του Σχολείου οι Δέσποινα Κούρτη, Βασίλης Καραμπούλας, Δημοσθένης Ελευθεριάδης

Οι έξοχοι νέοι χώροι Πειραιώς 260 και το Σχολείον δεν είναι απλώς χώροι
βολικοί. Είναι και χώροι παρακλητικοί εμπνεύσεως, προκαλούν τους καλλιτέχνες
να αποκαλύψουν τα μυστικά τους, να τους «βιάσουν» και να τους επιβληθούν.

Είδα στο Σχολείον μια έξοχη δουλειά του ιδιοφυούς (πλέον πρέπει να τον
τολμήσουμε τον χαρακτηρισμό) θεατράνθρωπου Νίκου Χατζόπουλου – μεταφράζει,
σκηνοθετεί, παριστάνει – ενός λόγιου με πρακτική χειρώνακτα.

Ανθολογώ μερικές πάγιες σκέψεις μου για τη δραματουργία του Μαριβώ, την
«Τέλεια Στρατηγική» του οποίου ο Χατζόπουλος πρωτοπαρουσιάζει στην Ελλάδα. «Ο
Μαριβώ θεωρείται ο δραματουργός που ανανέωσε το ιταλικό ύφος κωμωδίας στη
Γαλλία. Ανάμεσα στον Μολιέρο και στον Γκολντόνι οι δημιουργίες του έχουν όλα
τα γνωρίσματα της εκλεπτυσμένης παράδοσης του μπαρόκ. Αυτή η κομψή ουρά του
αυστηρού στυλ ονομάστηκε ροκοκό. Το στυλ αυτό στη μουσική δοξάστηκε από τον
Κουπραίν και στη ζωγραφική από τον Βατώ και τον Φραγκονάρ, για να περιοριστώ
στη Γαλλία, όπου εξάλλου και κυρίως καλλιεργήθηκε.

Το ροκοκό κρατεί από το μπαρόκ τον φόρτο, αλλά τον ελαφρύνει με το
κομψό, το επιτηδευμένο, το λεπτεπίλεπτο και το περίτεχνο. Έχει πολλά κοινά
στοιχεία με το αραβούργημα όσον αφορά τα τεχνοτροπικά δεδομένα, αλλά από το
ροκοκό λείπει το πάθος και ο λυρισμός. Θα ‘λεγα πως το ροκοκό είναι μια
γεωμετρία της καμπύλης, η αποθέωση του ελλειψοειδούς, της ατέρμονης σπείρας
υπονομευμένα από μία νεκρή ειρωνεία που εδράζεται πάνω σε μια αμφιβολία για
την αυθεντικότητα τού είναι. Το ροκοκό είναι ένας μεταμφιεσμένος
συναισθηματισμός σε ερυθριάζοντα κυνισμό. Κύριο γνώρισμα του ύφους του ροκοκό
το συνεχές και το επισεσυρμένο, το στρογγυλό και το επαναλαμβανόμενο, το
αρκαδικό, το ουτοπικό, το εκπλήσσον.

Ο Μαριβώ στηρίχτηκε στις δοκιμασμένες σχέσεις καταστάσεων και τυπολογίου της
ιταλικής κωμωδίας και προχώρησε σε μια αναλυτική της φόρμας που φτάνει στο μη
περαιτέρω. Σαν τη μουσική του καιρού του, τα έργα του ξεκινούν από ένα κοινό
θέμα ακόμη και λαϊκό και κοινόχρηστο και προχωρούν σε μια σειρά παραλλαγών. Οι
περισσότερες παραλλαγές έχουν το σχήμα του κύκλου, το ροντό. Θέματα μοναδικά
του Μαριβώ τα ερωτικά σκιρτήματα, τα καμώματα, τα πείσματα, οι κατεργαριές, η
έκπληξη, η γοητεία, η μαγγανεία του έρωτα, οι αμφιβολίες, οι αντινομίες, οι
αναστολές, οι συστολές οι έξω, ναι έξω του ερωτικού παιγνίου εντολές…

Ο Μαριβώ εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τη γαλατική επιτήδευση, την καρτεσιανή
διαύγεια των γεωμετρικών σχέσεων και την κομψοέπεια της γαλλικής ρητορικής.
Αυτά στην επιφάνεια, γιατί ο Μαριβώ είναι ένας κοινωνικός ανατόμος, ένας
σαρκαστής, ένας σφόδρα διαφωτισμένος αστός που καταγράφει με ακρίβεια και
απελπισία την ανθρώπινη βλακεία, τη μεθοδική βία που ασκείται πάνω στις
συνειδήσεις μέσω των κωδίκων της συμπεριφοράς, την ευνουχιστική διαδικασία διά
της οποίας το φυσικό μεταλλάσσεται σε αφύσικο, τεχνητό και απολιθωμένο.

Ένας εσμός ανθρώπων ανήθικων, αρχόντων και λακέδων ευνουχίζουν με σύστημα,
επιμονή και κυνική θρασύτητα εαυτούς και αλλήλους. Με όπλα τους τη γλώσσα και
τη Λογική. Τα όπλα με τα οποία υποτίθεται πως απελευθερώθηκε ο άνθρωπος στην
Αναγέννηση γίνονται τώρα παγίδες, δολώματα και φενάκη. Πράγματι ο εσμός του
Μαριβώ φορώντας τις φενάκες τους (περούκες) πάνω από τη φυσική τους κόμη, πάνω
από την ειλικρίνεια, πάνω από την αθωότητα, πάνω από την ευθύτητα, πάνω από τη
φύση, εμφανίζει ένα πουδραρισμένο πρόσωπο, ένα ατσαλάκωτο προσωπείο ευγένειας,
χάριτος και ευφράδειας, ένα τσαλίμι, ένα κάμωμα, έναν ακκισμό που ψιμυθιώνει
την ασέλγεια, την κυνικότητα και την αναλγησία.

H γλωσσική και οπτική και κινητική φλυαρία του Μαριβώ, το μαριβωντάζ, το
εξωτερικό σκέρτσο είναι η σκευή που επενδύει με γλαφυρότητα και γυαλάδα την
απανθρωπιά μιας κοινωνικής τάξης που, επερχόμενου του τέλους, αυτοκτονεί
χλευάζοντας. Αυτό το θέατρο πηγάζει από μια κοινωνία που την αντανακλά…». Ο
Χατζόπουλος κατ’ αρχάς ως μεταφραστής αφέθηκε στη γλωσσική χλιδή του Μαριβώ
και βυθίστηκε στην αισθητική δεξαμενή και της ελληνικής γλώσσας.

Για να συναντήσει κανείς αυτήν την κρυστάλλινη ψυχρή διαύγεια στη γλώσσα μας
πρέπει να ανατρέξει στην καθαρεύουσα του Ροΐδη, του Ραγκαβή, αλλά και την
εκκλησιαστική ρητορική και τους εστέτ συγγραφείς της δημοτικής, τον
Χρηστομάνο, τον Πασαγιάννη, τον Ροδοκανάκη, τον Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο (πριν
γίνει Ζαν Μωρεάς). Δεν ισχυρίζομαι πως ο Χατζόπουλος επηρεάστηκε από τη γραφή
τους, αλλά άντλησε από τον ίδιο γλωσσικό κορβανά.

Δεύτερο κατόρθωμα: Δίδαξε αυτόν τον περίτεχνο λόγο τον γεμάτο δαντέλες
και φιοριτούρες και φρου-φρου στους ταλαντούχους ηθοποιούς της διανομής ως
ιδίωμα ανάσας, φυσικής έστω και προσποιημένης. Και η γλώσσα στα στόματα των
νέων κυρίως ηθοποιών του (που στερούνται μιας τέτοιας, εκ της εκπαιδεύσεως που
λαμβάνουν, αγωγής προφορικού λόγου) ήχησε σαν μια άλλη μουσική, ασυνήθης αλλά
γοητευτική, ψυχρή σαν μάρμαρο καλοσκαλισμένου τάφου. Έχουν εξάλλου και οι
τάφοι τη σαγηνευτική γοητεία τους!! Ο Χατζόπουλος είχε το πρόβλημα του ύφους
της παράστασης. Ούτε η υποκριτική μας σχολή ούτε οι κοινωνικές μας και
ιστορικές παραδόσεις και μνήμες μπορούν να αφομοιώσουν, να ανεχτούν καν το
μαριβωντάζ. Πούδρα, περούκα και σκαρπίνι με φιόγκο δεν το αντέχει ούτε η λερή
φουστανέλα του Παπουλάκου ούτε η βελάδα του Χατζηαβάτη ούτε η βράκα του
Καραγκιόζη.

Οι κοινωνικοί τύποι του Μαριβώ

Ο Χατζόπουλος συνάντησε τους κοινωνικούς τύπους του Μαριβώ στην κομψεπίκομψη
μεγαλοαστική τάξη του τόπου τού φθίνοντος 19ου αιώνα με τους Φαναριώτες
λόγιους, τους εκ Ρουμανίας εμπόρους ή τους ιταλίζοντες καραβοκυραίους του
κάμπου της Χίου και βέβαια τους κόντηδες των Επτανήσων. Βέβαια έτσι το ροκοκό
έγινε ένα ειρωνικότατο νεοελληνικό ροκ-παίγνιο ευφρόσυνο, χαρίεν και στο βάθος
μελαγχολικό, αφού ένιωθες στην εύστοχη καθοδήγηση του σκηνοθέτη οι χαρακτήρες
πίσω από τα καμώματα και την ψευδή τους συνείδηση να ασφυκτιούν μες στις
φασκιές, τα κορσάζ και τις ζαρτιέρες.

H Ιστικοπούλου πάνω στη δρομική σκηνή με δύο απλά (αλλά παραπέμποντα στον
ροκοκό κυματισμό) παγκάκια κίνησε έξοχα κοστούμια και ιδίως περίτεχνες
κομμώσεις σαν περούκες (αν και μία περούκα ανδρική «ρητόρευσε»!).

Υπέροχη υποκριτική ανθοδέσμη. Ποικιλόμορφη και ποικιλόχρωμη.

H Άννα Μάσχα και η Μαρία Κεχαγιόγλου στον τόνο, στο ύφος και στη χαρίεσσα
κίνηση της παράδοσης μιας Παπαδάκη και μιας Αρώνη. H Δέσποινα Κούρτη αποκάλυψε
και ένα έξοχο κωμικό μέταλλο, λάμπον έλασμα. Ο Μπερικόπουλος συνεχώς μάς
εκπλήσσει με τις μεταμορφώσεις του. Ο Ελευθεριάδης λίγο υπερβολικός αλλά εντός
τόνου και ο Καράμπουλας άψογος καρατερίστας. Ο Νταλιάνης έδωσε στην ερωτική
του απελπισία έναν υπέροχο μπουφόνικο μετεωρισμό και ο Γιώργος Γλάστρας
επιβεβαίωσε τις εντυπώσεις μας πως ανηφορίζει προς δυσπρόσιτες για τους
πολλούς κορυφές. Χάρμα!