Θρόνοι του αίματος

O Πέτρος Νάκος με τη Μίνα Χειμώνα στην παράσταση «Βρεττανικός» (παίχτηκε στο θέατρο «Altera Pars»)

Παρ’ όλες τις φυγόκεντρες τάσεις του, επιρροή άσκησε στο πνεύμα του και στην
ηθική του το μοναστήρι του Πορτ-Ρουαγιάλ και η αίρεση των Γιανσενιστών. Ο
Γιανσενισμός επηρέασε μεγάλα πνεύματα της γαλλικής ιντελλιγκέντσιας όπως ο
Πασκάλ και ο Ρακίνας και, ώς τις μέρες μας ακόμη, τον δραματουργό Μοντερλάν.
Το δόγμα του απόλυτου προορισμού, ένα είδος σχεδόν κισμέτ που ουσιαστικά
καταδικάζει τους πολλούς, υπακούοντας στο στίγμα του Κάιν και του προπατορικού
αμαρτήματος, να μη φτάνουν ποτέ στη λύτρωση άρα και στην Ανάσταση, αφού για
τον Πασκάλ ο Χριστός πάσχει στον Σταυρό αιωνίως – μόνο λίγους εκλεκτούς
ευνοημένους από την Χάριν του Θεού εξαιρούσε.

Ήταν ευνόητο, λοιπόν, αυτό το δόγμα (που αντιστρατευόταν τη σωτηριολογική
στρατηγική των Ιησουιτών) να ερεθίζει τη φαντασία των φιλοσόφων και κυρίως των
δραματουργών, αφού καθιστούσε τους θεατρικούς μύθους – αρχαιοκλασικούς,
εβραϊκούς και ρωμαϊκούς – κατοικία, ενδιαίτημα αμαρτωλών, αμετανόητων και
καταδικασμένων, χωρίς ελπίδα σωτηρίας.

Μόνο οι εκλεκτές ψυχές, σαν τη μύγα μέσα στο γάλα, αντιμετωπίζοντας τα
εγκληματικά, ένοχα, ενστικτώδη αλλά και πανούργα σχέδια των κακών, αναδύονταν
από την κόλαση σωσμένες και αλώβητες.

Ο Ρακίνας στο άπαικτο έως τώρα στην Ελλάδα δράμα του «Βρεττανικός», αντλημένο
από τη Ρωμαϊκή Ιστορία και τις σελίδες του Τάκιτου, παρουσιάζει έναν κόσμο
εξουσίας, κραιπάλης, αίματος, συνωμοτισμού, αλληλομισούμενο, εν μέσω του
οποίου ένας νέος άντρας ακέραιος, αγνός, δίκαιος δολοφονείται, για να
δικαιωθεί η ηγεμονική θεωρία του Μακιαβέλλι πως ο ηγεμόνας οφείλει να είναι
άτεγκτος, αμετακίνητος, ανελέητος στις αρχές του και στις πράξεις αν θέλει να
επιβιώσει. Το γνωστό δόγμα: «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», πάγια τακτική της
ισχύος στην πολιτική (και δυστυχώς όχι μόνο σ’ αυτήν), πρυτανεύει και στο έργο
του Ρακίνα. Ακολουθώντας εξωτερικώς τις συνταγές της αρχαίας δραματουργίας,
της ελληνικής και της ρωμαϊκής του Σενέκα (που σημειώνω πως ήταν ο Δάσκαλος
του Νέρωνα, ήρωα-τέρατος του «Βρεττανικού»), περιορίζει τη δράση μέσα στη
δυναστική οικογένεια.

H Αγριππίνα είναι κόρη του Γερμανικού και αδελφή του Καλιγούλα. Με
σύζυγο τον Αινοβάρδο αποκτά τον Νέρωνα. Μετά τον θάνατο του συζύγου της
παντρεύεται τον Κλαύδιο που είχε αποκτήσει γιο, τον Βρεττανικό, από τη
Μεσσαλίνα. Πείθει η Αγριππίνα τον Κλαύδιο να χρίσει διάδοχό του τον Νέρωνα,
παραμερίζοντας τον νόμιμο γιο του και φυσικό του διάδοχο, Βρεττανικό. Ο νεαρός
Βρεττανικός είναι ερωτευμένος με την Ιουνία, την οποία απάγει ο Νέρωνας. Τη
φυλακίζει και την πολιορκεί. H Αγριππίνα χάνοντας τον έλεγχο της εξουσίας
έρχεται σε σύγκρουση με τον γιο της και εκείνος δηλητηριάζει τον Βρεττανικό.

Αν συνοπτικά αναφέρθηκα στην ίντριγκα, είναι για να θυμίσω στους αναγνώστες
μου πως η εικόνα της εξουσίας που παρουσιάζει ο Ρακίνας δεν διαφέρει καθόλου
από τα ανάλογα ρωμαϊκά έργα του Σαίξπηρ αλλά και τα δυτικά βυζαντινά.
Αναφέρομαι στο κρητικό δράμα «Ζήνων», όπου η αυλή του Βυζαντίου, η Σκωτία του
«Μάκβεθ», η Βενετία του «Οθέλλου», η Ρώμη του «Κοριολανού» και του «Τίτου
Ανδρόνικου» του «Αντώνιου και της Κλεοπάτρας» του «Ιούλιου Καίσαρα»
συνωμοτούν, δολοφονούν, συκοφαντούν, σφαγιάζουν, βιάζουν με τον ίδιο τρόπο,
χρησιμοποιώντας τα ίδια μέσα, επιδιώκοντας τους ίδιους σκοπούς: δηλαδή έναν
στην ουσία, τη διάρκεια στην εξουσία πάση θυσία.

Ο Ρακίνας γράφει την «τραγωδία» του το 1669 (τη χρονιά που πέφτει η Κρήτη
στους Οθωμανούς και την ίδια χρονιά που ο Ευρωπαίος Μοροζίνι βομβαρδίζει και
καθιστά ερείπιο τον Παρθενώνα για να τον σώσει από τους άπιστους!).

Τον «Βρεττανικό» τον είδε ο Λουδοβίκος 14ος και φαίνεται να του άρεσε
είτε επειδή ήταν αρκετά βλαξ ώστε να μην αντιληφθεί πως ο Ρακίνας περιέγραφε
όλες διαχρονικά τις δυναστείες και τις αλληλοεξοντωτικές μεθόδους του είτε
ήταν πολύ έξυπνος, για να δείξει πως όλα αυτά γινόντουσαν άλλοτε, αλλού και
δεν αφορούσαν τα στιλέτα που κρύβονταν πίσω από τα γκομπλέν και τα βελούδα ή
μέσα στις μεταξωτές κιλότες των παλατιανών στις Βερσαλλίες.

Το έργο του Ρακίνα έχει όλες τις αρετές της εποχής του, που είναι τελείως έξω
από τις προδιαγραφές της σημερινής δραματουργίας. Σχοινοτενείς μονόλογοι,
ρητορικές φιοριτούρες, κομψεπίκομψες μακροπερίοδες προτάσεις, αναλυτική
αυτοεξομολόγηση και αφόρητη περιγραφική δεινότητα μετά τις παρομοιώσεις,
μεταφορές και σοφιστευμένες κοινοτοπίες.

Δεδομένης και της υφολογικής στέγνας του Ρακίνα (έχει διαπιστωθεί πως
είχε, ηθελημένα, περιορισμένο, λιτό, ασκητικό, λεξιλόγιο), το κείμενο προς
παράσταση είναι σήμερα πληκτικό. Ακόμη και το ερωτικό μοτίβο Ιουνίας-
Βρεττανικού-Νέρωνα που παρεμβάλλει (πράγμα που δεν μαρτυρείται στον Τάκιτο)
υπόκειται στο παλατιανό ήθος της εποχής, όπου ακόμη και το πάθος και η
απελπισία στομφάρουν και ρητορεύουν εξεζητημένα.

Ο Ανδρέας Στάικος, ένας ταμένος θαυμαστής του γαλλικού κλασικισμού, του μπαρόκ
και του ροκοκό, αντίθετα με τις επίσης ευτυχείς λύσεις του Στρατή Πασχάλη (που
μεταφράζει Ρακίνα σε ομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο) μεταφράζει
ομοιοκατάληκτα σε ανισοσύλλαβους στίχους, αποφεύγοντας βιασμούς νοήματος ή
πλατειασμούς για να υπακούσει στη στιχουργική φόρμα. Έκανε μια εύηχη, πλούσια
σε ρυθμούς, αναλυτική μετάφραση, καλή βάση για ηθοποιούς, Έλληνες, που δεν
έχουν εξοικειωθεί με το ποιητικό θέατρο, λόγω εκπαιδευτικής αναπηρίας.

Γεωμετρική σκηνική συμπεριφορά

Τα σκηνικά που έστησε στο θέατρο «Altera Pars» ο Γιώργος Γεωργίου και τα
κοστούμια της Δέσποινας Χειμώνα, χωρίς χαρακτήρα εποχής, δεν ενόχλησαν και
είχαν γούστο. H σκηνοθεσία των Πέτρου Νάκου – Μίνας Χειμώνα ήταν τυπικά
διεκπεραιωτική, με μετωπικά στησίματα και ορθολογισμένες σχέσεις. Μια ανεκτή
γεωμετρική σκηνική συμπεριφορά.

Οι ερμηνείες άνισες και το αποτέλεσμα έχει να κάνει με την αίσθηση απόδοσης
του στιχηρού λόγου.

H Σοφία Καζαντζιάν (Ιουνία) και ο Χρήστος Παγκαλιάς (Βρεττανικός) ακολούθησαν
τη λογική, νοηματική εκφορά του λόγου, αγνόησαν – ορθά – τη φόρμα και απέδωσαν
το κείμενο με μέτρο, εσωτερικούς ρυθμούς και συναισθηματική πληρότητα..

Οι Δημ. Αγοράς και Στέργιος Ιωάννου έπαιξαν μελόδραμα και καμώθηκαν ο πρώτος
(Μπούρος) τον φιλάνθρωπο αυλικό και ο δεύτερος (Νάρκισσος) τον ραδιούργο των
παρασκηνίων.

H Νίκη Ιωαννίδου (Αλβίνα), αγαθή παρουσία. Ο Πέτρος Νάκος (Νέρωνας) υπερτόνισε
και λεκτικά (παίζοντας με νόημα τις λέξεις) τον τερατώδη αιμοσταγή τύραννο και
η Μίνα Χειμώνα (Αγριππίνα), η οποία έχει μια ώριμη φωνή και γνήσια συγκίνηση,
σφυροκόπησε χωρίς λόγο το ρυθμό, τόσο που χανόταν συχνά το νόημα εξαιτίας και
μιας ταχυλογίας.

Βρίσκω πάντως κέρδος πως ένας περιφερειακός θίασος, σε δύσκολους καιρούς, μας
χάρισε ένα δύστροπο ποιητικό κείμενο χωρίς, εν τέλει, να το προσβάλει.