«Έτσι ο Φρόιντ μού έσωσε τη ζωή»

H Μαργκαρέτε Βάλτερ, γεννηθείσα το 1918, είναι η τελευταία ασθενής του
Σίγκμουντ Φρόιντ (σήμερα συμπληρώνονται 150 χρόνια από τη γέννησή του) η οποία
βρίσκεται ακόμη εν ζωή. Και διηγείται την εμπειρία της στο περίφημο ιατρείο
της οδού Μπεργκάσε 19, στη Βιέννη. «Εκείνος ο άνθρωπος», λέει, «μου έσωσε τη
ζωή».

H Μαργκαρέτε Βάλτερ, γεννηθείσα το 1918, είναι η τελευταία ασθενής του Σίγκμουντ Φρόιντ

Πέρασαν 70 χρόνια από την τελευταία φορά που βρέθηκε σε εκείνο τον δρόμο, την
άνοιξη του 1936, λίγο πριν από τις απολυτήριες εξετάσεις. Εκεί, στο ιατρείο
του δόκτορα Σίγκμουντ Φρόιντ, η κυρία Μαργκαρέτε έζησε τα 45 λεπτά που της
έσωσαν τη ζωή. Ούτε ο πατέρας της, που είχε εργοστάσιο πυρομαχικών,
υποψιαζόταν τι θα συνέβαινε εκεί. Κρατούσε μαζί του μια επιστολή από τον
οικογενειακό γιατρό για τον δόκτορα Φρόιντ, «πολύ καλό, αλλά και πολύ ακριβό
γιατρό».

Με την πρώτη ματιά, η Μαργκαρέτε έμεινε κατάπληκτη. «Δεν ήταν ένα συνηθισμένο
ιατρείο», λέει. «Δεν περίμεναν ασθενείς στην αίθουσα υποδοχής και δεν μύριζε
καμφορά». Στη μέση του ιατρείου υπήρχε ένα απλό ντιβάνι. Στη μια άκρη, σε μια
παράξενη θέση, ήταν μια πολυθρόνα. Και παντού αρχαία αγαλματάκια.

Ο πατέρας της είχε εκνευριστεί περιμένοντας δέκα λεπτά ώσπου να διαβάσει ο
Φρόιντ την επιστολή του οικογενειακού γιατρού. Στο εργοστάσιό του με τους 18
εργάτες δεν ήταν συνηθισμένος στην αναμονή.

Γιατί βρισκόταν εκεί το κορίτσι; Ο οικογενειακός γιατρός είχε διαγνώσει μια
απλή βρογχίτιδα, αλλά και μια «εσωτερική αδιαθεσία» (γι’ αυτό το τελευταίο
είχε στείλει την Μαργκαρέτε στον Φρόιντ, που ήταν εξπέρ σε αυτόν τον τομέα,
όπως έλεγαν όλοι στη Βιέννη). «Ήμουν το πιο μοναχικό κορίτσι στη Βιέννη!»,
θυμάται η Μαργκαρέτε. «Μόνη, κλεισμένη σε ένα σπίτι με υπηρέτες και με τη
βεβαιότητα ότι κανείς δεν με αγαπούσε. Κανείς δεν με είχε σφίξει ποτέ στην
αγκαλιά του, κανείς δεν με είχε φιλήσει». H μητέρα της είχε πεθάνει νέα, η
μητριά της ήταν άπληστη και ψυχρή κι η γιαγιά της γριά. H μοναδική συντροφιά
της στο παιχνίδι, ο σκύλος του σπιτιού, ήταν γέρος κι αυτός και πάντα
κουρασμένος. Φυσικά, ο πατέρας της ήταν απρόσιτος. Δεν μιλούσε πολύ και κυρίως
δεν μιλούσε με αυτήν.

Τα γυαλιά και η πένα του πατέρα της ψυχανάλυσης σήμερα εκτίθενται στο κοινό

Ο πατέρας. Όταν επιτέλους μπήκε ο Σίγκμουντ Φρόιντ στο ιατρείο, η
παρουσία του γέμισε το δωμάτιο. Ήταν ήδη 80 ετών. «Λεπτοκαμωμένος, με λευκά
γένια, γκρι κοστούμι, κάπως σκυφτός». Τη ρώτησε το όνομά της, αλλά απάντησε
αντί γι’ αυτήν ο πατέρας της. Τη ρώτησε για το σχολείο, πάλι απάντησε ο
πατέρας της. «Όπως ακριβώς συνέβαινε και στο σπίτι!», λέει η Μαργκαρέτε στην
εφημερίδα «Ντι Τσάιτ». Ο Φρόιντ τσιμουδιά. Ώσπου γυρίζει ξαφνικά και λέει στον
πατέρα της με απόλυτα φυσικό ύφος: «Σας παρακαλώ, πηγαίνετε στο διπλανό
δωμάτιο. Θα ήθελα να μιλήσω μόνος με την κόρη σας». Όταν πια γίνεται κι αυτό,
γυρίζει στην Μαργκαρέτε: «Τώρα είμαστε μόνοι».

Το στόμα της λύνεται. Αρχίζει να του μιλάει για το μίσος της μητριάς της, για
το σχολείο, για τους κυριακάτικους περιπάτους, για τα «πιπεράτα» βιβλία που
ανακάλυψε μια μέρα κρυμμένα στη βιβλιοθήκη, πίσω από τους τόμους του Γκαίτε. Ο
Φρόιντ την άκουγε και μονάχα όταν αυτή κόμπιαζε, της έλεγε: «Κι ύστερα;».

Στον κινηματογράφο, η Μαργκαρέτε ήταν υποχρεωμένη να πηγαίνει μόνο με τον
πατέρα της. Κάθε φορά, εκείνο που επιθυμούσε από όλα πιο πολύ, ήταν να δει μια
ερωτική σκηνή μέχρι το τέλος. Όμως, κάθε φορά, μόλις κάτι άρχιζε να γίνεται
ανάμεσα σε έναν άνδρα και μία γυναίκα, ο πατέρας της έλεγε. «Αυτά δεν είναι
πράγματα για σένα» κι έβγαιναν αμέσως από την αίθουσα. Εκείνη διαμαρτυρόταν;
Ούτε να το σκεφτεί.

Γοητεία. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, η Μαργκαρέτε θυμάται ακόμη το
ενδιαφέρον με το οποίο έσκυβε πάνω της ο Φρόιντ σε εκείνη την πρώτη συνεδρία,
τη γοητεία του και την εμπιστοσύνη που της είχε εμπνεύσει. «Ένιωσα μια
απέραντη ικανοποίηση, σαν κάποιος να μου είχε ανοίξει ξαφνικά ένα παράθυρο και
να μου είχε πει: “Μη σκύβεις το κεφάλι! Να κοιτάζεις μπροστά. Τα πάντα είναι
δυνατά”!».

H ψυχαναλυτική θεωρία, με την οποία ο Φρόιντ βοηθούσε τους ασθενείς του να
εξερευνούν τους ασυνείδητους φόβους και επιθυμίες τους, βασίστηκε πάνω στις
εξής γενικές αρχές:

ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟ: Οι άνθρωποι δεν έχουν απόλυτη επίγνωση των σκέψεών τους.
Συχνά οι πράξεις τους δεν έχουν καμία σχέση με αυτές.

ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΤΗΤΑ: Από τη γέννησή του, ο άνθρωπος περνάει τρία στάδια
σεξουαλικής ανάπτυξης: στοματικό, πρωκτικό, φαλλικό. Σε ένα στάδιο αυτής της
ανάπτυξης τα αγόρια βλέπουν τη μητέρα τους σαν σεξουαλικό αντικείμενο
(Οιδιπόδειο σύμπλεγμα). Τα κορίτσια τον πατέρα τους (σύμπλεγμα της Ηλέκτρας).

ΠΡΟΕΓΩ, ΕΓΩ KAI ΥΠΕΡΕΓΩ: Είναι οι δυνάμεις που καθορίζουν την ανθρώπινη
συμπεριφορά. Από το Προεγώ προέρχονται οι πρωτόγονες παρορμήσεις (πείνα, οργή,
σεξ). Το Υπερεγώ έχει να κάνει με την ηθική, τα ταμπού και τις κοινωνικές
συμβάσεις. Το Εγώ ταλαντεύεται ανάμεσα στα δύο προηγούμενα.

AMYNTKOI ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ: Το Εγώ χρησιμοποιεί τέτοιους μηχανισμούς για να
λύνει τις συγκρούσεις ανάμεσα στο Προεγώ και το Υπερεγώ.

Η ψυχανάλυση πάντα δεχόταν βιαιότατες επιθέσεις. Πρώτα υπέστη τη
θρησκευτική αποδοκιμασία και κατακραυγή, πως υπονόμευε την αθωότητα και την
αγνότητα της παιδικής ηλικίας. Πέρυσι ήρθε η σειρά των ειδικών επιστημόνων που
εξέδωσαν μια «Μαύρη Βίβλο», στο Παρίσι. Κατά την άποψή τους, η ψυχανάλυση
είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μια δαπανηρή και ανώφελη πολυτέλεια. Αυτό
υποστηρίζουν δεκάδες ειδικοί επιστήμονες – ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο ψυχίατρος
Ζαν Κοτρό, αλλά και ο Ζακ βαν Ριλέρ, καθηγητής της Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο
της Λουβένης, πρώην φροϊδικός. Υποστηρίζουν ότι ο Φρόιντ κακοποίησε την
αλήθεια και δεν έκανε άλλο τίποτα από το να επαναλάβει τις ιδέες άλλων, από
τον Πλάτωνα μέχρι τον Σοπενάουερ και τον Σαρκό. Ο ίδιος, λένε, δεν ανακάλυψε
τίποτα, αλλά έκλεψε πολλά.

Έργα και ημέρες

ΑΠΟ TH MOPABIA… Ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης γεννήθηκε στο Πρίμπορ της
Μοραβίας (που τότε ανήκε στην Αυστρο-ουγγρική αυτοκρατορία), στις 6 Μαΐου
1856.

… ΣΤΗ BIENNH: Το 1873 εγκαταστάθηκε στη Βιέννη για τις
πανεπιστημιακές του σπουδές. Το 1876 άνοιξε ιατρείο όπου δεχόταν άτομα με
ψυχικές διαταραχές.

TO ΕΡΓΟ: Περισσότερα από 40 χρόνια δίδασκε, έγραφε βιβλία και θεράπευε
τους ασθενείς του. Μέχρι το 1938, που διέφυγε στην Αγγλία, μετά την προσάρτηση
της Αυστρίας από τη χιτλερική Γερμανία.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ: Αρρώστησε από καρκίνο της γνάθου και πέθανε στο Λονδίνο – με
τη βοήθεια του γιατρού του – στις 23/9/1939.

TA ΒΙΒΛΙΑ: Δημοσίευσε πολλά έργα. Το πρώτο, η «Θεωρία για την κρίση
υστερίας», το 1882. Ακολούθησαν, μεταξύ άλλων, η «Ερμηνευτική των ονείρων»
(1899), «Τοτέμ και ταμπού» (1913) και η «Εισαγωγή στην ψυχανάλυση»
(1915-1917).

Δύο νέες μυθιστορηματικές βιογραφίες του Σίγκμουντ
Φρόιντ στο «Βιβλιοδρόμιο», σελ. 3