TPITH AΠOΨH Φυλακή δεν είναι μόνο το κτίριο…

Δυστυχώς ασχολούμαστε με τις φυλακές και το σωφρονιστικό μας σύστημα κάθε φορά
που ένα τραγικό περιστατικό έρχεται να ταράξει την καθημερινότητά μας, να
απασχολήσει τα δελτία ειδήσεων και τον Τύπο. Αυτοκτονία, εμπρησμός, στάση
κρατουμένων, επεισόδια, είναι συνήθως οι αφορμές της ενασχόλησής μας και κάθε
φορά αναγκαζόμαστε να επαναλάβουμε τα ίδια: υπερπληθυσμός, άσχημες συνθήκες
διαβίωσης, ανάγκη ίδρυσης νέων φυλακών και μεταστέγασης και άλλες κοινότοπες
εκφράσεις που επαναλαμβάνονται σταθερά από τους πολιτικούς εδώ και πολλά
χρόνια.

Το σωφρονιστικό μας σύστημα χαρακτηρίζεται από μια εξαιρετική τυπική ρύθμιση
στο πλαίσιο των γραπτών κανόνων του σωφρονιστικού κώδικα και μια εξ ολοκλήρου
αντιφατική πρακτική στην καθημερινότητά του. Οποιοσδήποτε μελετήσει τον
σωφρονιστικό μας κώδικα, θα εντυπωσιαστεί από τις ρυθμίσεις που αφορούν τον
σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων, την πρόβλεψη της κοινωνικής και
ψυχολογικής στήριξής τους, τις δομές για την υφ’ όρων απόλυση και την
επιμέλεια ενηλίκων, την πρόβλεψη της κοινωφελούς εργασίας και άλλων
εναλλακτικών μορφών μεταχείρισης των κρατουμένων. Στην πραγματικότητα η εικόνα
είναι διαφορετική: ένας εγκληματολόγος στη δικαστική φυλακή του Κορυδαλλού,
ένας ψυχολόγος, ελάχιστοι σωφρονιστικοί υπάλληλοι αναλογικά με τον πληθυσμό
της φυλακής, κανείς επιμελητής ενηλίκων (probation officer), ανυπαρξία δομών
μετα-σωφρονιστικής μέριμνας. Το αγαθό ή το ιδεώδες της επανακοινωνικοποίησης –
που γνωρίζουμε πολύ καλά ότι αποτελεί μόνο μια ιδεολογική κατασκευή – δεν
είναι δυνατόν και κάτω από καμιά προϋπόθεση να προσεγγισθεί, αφού είναι εξ
ορισμού αντιφατικό: πώς να επανεντάξεις όταν απομακρύνεις από την κοινωνία,
πώς να επανακοινωνικοποιήσεις όταν περιθωριοποιείς και απομονώνεις τον
κρατούμενο σε συνθήκες που προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η φυλακή, ως στερητικός της ελευθερίας θεσμός, συνιστά εξ ορισμού έναν
παθογενή θεσμό. Οι όποιες παρεμβάσεις στην κτιριακή υποδομή και τις συνθήκες
διαβίωσης έχουν τη δική τους περιορισμένη αξία. Γιατί η φυλακή έχει τις δικές
της αξίες και ιεραρχήσεις, τους δικούς της κανόνες, τη δική της γλώσσα, τη
δική της λογική, τους πελάτες της και την ιδεολογία της. Επηρεάζει και
επηρεάζεται από τους κανόνες της οικονομίας και της αγοράς, του εμπορίου,
διατηρεί το πελατειακό της σύστημα και εντάσσεται στην ευρύτερη πολιτική
οικονομία του συστήματος απονομής της Ποινικής Δικαιοσύνης.

Τα τελευταία μάλιστα χρόνια παρατηρούμε ότι η ιδιωτικοποίηση των φυλακών στις
ΗΠΑ αποτελεί σημαντική επιχειρηματική επένδυση. Όμως, περισσότερες φυλακές
σημαίνει περισσότεροι κρατούμενοι, άρα περισσότεροι αποφυλακισμένοι, οι οποίοι
με τη σειρά τους – αφού υπάρχει παντελής έλλειψη δομών μετα-σωφρονιστικής
μέριμνας – θα υποτροπιάσουν, θα διαπράξουν νέα αδικήματα, άρα θα εγκλεισθούν
για μια ακόμα φορά… Περισσότερες φυλακές σημαίνει μεγαλύτερη
περιθωριοποίηση, στιγματισμός και κοινωνικός αποκλεισμός – δηλαδή κάποιοι από
τους βασικότατους πρωτογενείς εγκληματογενετικούς παράγοντες.

Η πλειονότητα – αν όχι το σύνολο – των εγκληματολόγων διεθνώς τάσσεται υπέρ
μιας ευρύτατης αποποινικοποίησης των συμπεριφορών, αφού σήμερα γνωρίζουμε ότι
με βάση τα στοιχεία έρευνας που διεξήχθη στον Καναδά και αφορά πολλές χώρες
της Ευρώπης και αρκετές πολιτείες της Αμερικής, περίπου 40.000 ανθρώπινες
συμπεριφορές είναι ποινικοποιημένες! Είναι παράλογο επομένως να ζητούμε την
ποινικοποίηση και άλλων συμπεριφορών, την πολυνομία και την τιμωρία. Ήδη
σήμερα διαπιστώνουμε ότι στο όνομα της «ασφάλειας» των πολιτών διαμορφώνονται
αναχρονιστικές τιμωρητικές στάσεις για το έγκλημα και τον εγκληματία και
παράλληλα συρρικνώνονται θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Εκτιμώ ότι όσο
«ρομαντικό» κι αν ακούγεται, ίσως θα πρέπει στο συμβολικό επίπεδο να
υιοθετήσουμε την κλασική ρήση «εκεί όπου κλείνει μια φυλακή ανοίγει ένα
σχολείο».

Αν και έπειτα από όλα αυτά εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι το πρόβλημα της
εγκληματικότητας θα αντιμετωπισθεί μόνο με περισσότερη αστυνομική δύναμη και
με περισσότερες φυλακές, τότε απέχουμε ακόμα πολύ από το να υιοθετήσουμε και
να επενδύσουμε σε πολιτικές πρόληψης του εγκλήματος, που δεν προσφέρονται –
σαφώς – για πολιτική εκμετάλλευση αλλά, φευ, είναι οι μόνες αποτελεσματικές
για το μέλλον!

H Βάσω Αρτινοπούλου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο
Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου