Δρόμοι

Αυτό τον καιρό…

… ο νομπελίστας οικονομολόγος Αμάρτια Σεν ταξιδεύει στον κόσμο, ακούει τη
φωνή των ανθρώπων και προσθέτει σε αυτήν και τη δική του. Σπάνια μιλάει για
οικονομικά. Γαλήνιος και πρόσχαρος, ξέρει να αναγνωρίζει την καλή φύση των
ανθρώπων. Γι’ αυτό ακριβώς δεν μπόρεσε ποτέ να χωνέψει όσα έγραψε ο συνάδελφός
του καθηγητής Σάμιουελ Χάντινγκτον, που στο βιβλίο του «Σύγκρουση των
πολιτισμών» έβαλε τους ανθρώπους να σκοτώνονται αιώνια για τους θεούς που
προσκυνούνε. Σε ρόλο «αντι-Χάντινγκτον», όπως έγραψε η «Ουάσιγκτον Ποστ», ο
Αμάρτια Σεν τα βάζει με εκείνους που κάνουν τον κόσμο μας ακόμη πιο εύφλεκτο
από όσο είναι πραγματικά, βάζοντας αντιμέτωπες τις διαφορετικές ταυτότητες των
ανθρώπων (τα γράφει και στο βιβλίο του «Ταυτότητα και βία»).

Ο Αμάρτια Σεν…

… είναι προϊόν της δυτικής παιδείας. Όμως δεν διακρίνει καμία σαφή
διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη Δύση και στους «άλλους» (όπως τους λέει ο
Χάντινγκτον). Δεν υπάρχει τίποτα το αποκλειστικά δυτικό στη δημοκρατία, λέει.
H δημοκρατία έχει παγκόσμιες ρίζες. Έχει προηγούμενο στην Ινδία και στον
μουσουλμανικό κόσμο, από την εποχή που «η Ιερά Εξέταση είχε εξαπλωθεί στην
Ευρώπη και οι αιρετικοί καίγονταν στην πυρά». H δημοκρατική κληρονομιά είναι
παγκόσμια. «Ο δυτικός κόσμος δεν έχει αποκλειστικά δικαιώματα στις
δημοκρατικές ιδέες», γράφει ο Σεν. Ταξιδεύει στην ιστορία του Ισλάμ και
βρίσκει εκεί μεγάλους εμπνευσμένους μουσουλμάνους, σε περιόδους αυθεντικού
διαφωτισμού, όπως τον ηγεμόνα Ακμπάρ, που στα 1590 είχε οργανώσει ανοιχτό
διάλογο ανάμεσα σε μουσουλμάνους, ινδουιστές, χριστιανούς, εβραίους, πιστούς
του ζωροαστρισμού, αλλά και άθεους. Γράφει για τον μεγάλο εβραίο φιλόσοφο
Μαϊμονίδη (φωτ.), βαθύ γνώστη της αριστοτελικής φιλοσοφίας και θεμελιωτή του
ιουδαϊκού δόγματος, που, όταν αναγκάστηκε να τραπεί σε φυγή από τη μισαλλόδοξη
Ευρώπη του δωδέκατου αιώνα, βρήκε φιλόξενο καταφύγιο στον αραβικό κόσμο, στην
αυλή του μουσουλμάνου σουλτάνου Σαλαντίν. Ο Μαϊμονίδης πήρε την οικογένειά του
από την ισπανική Κόρντοβα και κατέφυγε πρώτα στο Μαρόκο κι ύστερα στην
Ιερουσαλήμ. Στο Μαρόκο υπήρχε επίσης σκοτάδι και τρόμος. Και η Ιερουσαλήμ ήταν
κι αυτή αφιλόξενη την εποχή του βασιλείου των σταυροφόρων.

H λύτρωση…

… δεν ήρθε παρά μονάχα στο Κάιρο, στην κοινωνική ειρήνη που διατηρούσε ο
φωτισμένος Σαλαντίν. Στην «Επιστολή στην Υεμένη», ο Μαϊμονίδης γράφει: «Οι
καρδιές μας έχουν παραλύσει, οι σκέψεις μας έχουν σκοτιστεί και η δύναμή μας
έχει σβήσει από τις ζοφερές συμφορές που έπεσαν στα κεφάλια μας με τους
θρησκευτικούς διωγμούς στις δυο άκρες του κόσμου, την Ανατολή και τη Δύση». H
περίφημη ανδαλουσιανή ανεξιθρησκία είχε περάσει από το σπαθί των θρησκόληπτων
Αλμοαδών, των Ταλιμπάν της εποχής.

Στην Ανδαλουσία…

… υπήρχε κάποτε ευδαιμονία και μουσουλμάνοι ηγεμόνες με εβραίους αυλικούς,
με ποιητές και με φιλοσόφους που πίστευαν στη δύναμη του ορθού λόγου. Όμως,
εκείνος ο κόσμος παραδόθηκε στην πυρά. Δεν είμαστε βέβαιοι αν οι φλόγες της
έχουν σβήσει ακόμη.