TPITH AΠOΨH Aποκέντρωση της εκπαίδευσης

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η ελληνική εκπαίδευση κυριαρχείται από απόλυτο
κρατισμό. Έναν κρατισμό που καταπνίγει κάθε πρωτοβουλία και κάθε ανανεωτική
κίνηση. Και αυτή ακόμη η ιδιωτική εκπαίδευση δεν έχει δυνατότητα να να
πρωτοτυπήσει. Είναι απλώς ένα σχολείο που ανήκει σε ιδιώτες και στο οποίο οι
μαθητές πληρώνουν δίδακτρα. Κατά τα άλλα, δεν διαφέρει από τα σχολεία του

Δημοσίου: είναι υποχρεωμένο να εφαρμόζει τα ίδια προγράμματα, τα ίδια βιβλία,
το ίδιο περιεχόμενο και τις ίδιες μεθόδους. Υπόκειται στην ίδια διοίκηση και
την ίδια παιδαγωγική καθοδήγηση. Το ιδιωτικό σχολείο προσφέρει, λοιπόν,
αναγκαστικά το δημόσιο μορφωτικό αγαθό. Στη Γερμανία, αντίθετα, ο φορέας δεν
είναι συνήθως ιδιώτης. Μπορεί να είναι ένας σύλλογος, όχι όμως ιδιώτης. Όμως
το περιεχόμενο των σπουδών είναι «ιδιωτικό», και αυτό αποτελεί κατά κανόνα τον
λόγο της ίδρυσής του (π.χ. μουσικά σχολεία για καλύτερη μουσική παιδεία).
Συλλογικός λοιπόν ο φορέας, αλλά «ιδιωτικό» το προσφερόμενο μορφωτικό αγαθό.

Το θέμα μας δεν είναι βέβαια η ιδιωτική εκπαίδευση. Χρησιμοποιήθηκε ως
παράδειγμα για να αναδειχθεί ο ακραίος κρατισμός, τα αποτελέσματα του οποίου
γίνονται ορατά κάθε στιγμή στη δημόσια εκπαίδευση. Προς τι π.χ. οι επιλογές
των στελεχών της εκπαίδευσης από το κέντρο; Για να να μπορούν να διορίζονται
εν μια νυκτί οι ημέτεροι σε όλη την επικράτεια; Γιατί οι σχολικοί σύμβουλοι να
μην εκλέγονται από τις αποκεντρωμένες υπηρεσίες στις οποίες και θα λογοδοτούν;
Στην περιφέρεια δεν υπάρχει ανωνυμία. Τα πρόσωπα και τα πράγματα είναι γνωστά
και οι αποκλίσεις από το μέτρο εύκολα ορατές. Εδώ και οι κρίνοντες κρίνονται.
Σηκώνεις το δάκτυλο και τους δείχνεις. Και χρειάζονται κι αυτοί την έξωθεν
μαρτυρία. Χρειάζεται να δοκιμάσουν οι ίδιοι εκ του σύνεγγυς τα αποτελέσματα
της κρίσης τους. Κι αυτοί που επιλέγονται ξέρουν ότι θα ξανακριθούν όχι στην
ανωνυμία των Αθηνών, αλλά στο περιβάλλον που δρουν. Κι αυτό συνετίζει τους
ενδιαφερόμενους ένθεν και ένθεν.

Και τίθενται πολλά ακόμη ζητήματα. Προς τι τα ίδια αντικείμενα μάθησης από τον
Έβρο ώς την Ιεράπετρα; Χάριν της ισότητας διατείνονται ορισμένοι. Μα, για ποια
ισότητα; Ισότητα σημαίνει ισότιμη εκπροσώπηση στα προγράμματα κι αυτό μπορεί
να συμβεί μόνο με αποκέντρωση. Και θα ήταν άδικο η αποκέντρωση να προβλεφθεί
μόνο χάριν των μη κρατικών Πανεπιστημίων. Αυτά χρειάζονται σήμερα λιγότερο από
κάθε άλλη φορά. H αποκέντρωση γίνεται πιο επιτακτική στην υποχρεωτική
εκπαίδευση. Είναι αυτή που πνίγεται από τον κρατικό εναγκαλισμό, αυτή που δεν
μπορεί να δοκιμάσει καμιά εναλλακτική πρόταση. Κι αυτό ακόμη το Ανώτερο
Παρθεναγωγείο Βόλου, το λαμπρό σχολείο που σήμανε την αλλαγή της ελληνικής
παιδαγωγικής σκέψης και πράξης, δεν θα μπορούσε να υπάρξει αν επικρατούσε και
τότε ο σημερινός κρατισμός. Όμως, ένας εμπνευσμένος παιδαγωγός, ο Αλέξ.
Δελμούζος, κι ένας φωτισμένος δήμαρχος, ο Δημ. Σαράτσης, άλλαξαν τη ροή της
εκπαιδευτικής μας ιστορίας.

Είναι, λοιπόν, καιρός να αποκεντρωθεί το σύστημα. Να δημιουργηθούν
εκπαιδευτικές υπηρεσίες στην περιφέρεια, όχι για να λειτουργούν ως προέκταση
του κέντρου, αλλά αυτόνομα κάτω από έναν κεντρικό συντονισμό. Γιατί να
υπάρχει, π.χ., ένα Παιδαγωγικό Ινστιτούτο που αποφασίζει τα πάντα από την
Αθήνα;

H μεταρρύθμιση αποκτά τότε μόνο περιεχόμενο όταν ανταποκρίνεται στις τοπικές
ανάγκες. Γίνεται, όμως, προβλήματα και λύσεις να είναι πιο γνωστά στην
πρωτεύουσα; Να λειτουργήσουν λοιπόν περιφερειακά κέντρα, που θα εξακτινώσουν
τη δραστηριότητά τους και θα συνεργάζονται με τους δήμους και τις τοπικές
αρχές. Γιατί τότε μόνο υπάρχει ουσιαστική αποκέντρωση στην εκπαίδευση: όταν οι
δήμοι έχουν λόγο στο εκπαιδευτικό γίγνεσθαι, όταν οι γονείς μετέχουν σ’ αυτό.
Σε μια εποχή με κοινωνίες γνωσιοκεντρικές και παιδοκεντρικές οικογένειες,
είναι παράλογο να μην κινητοποιούνται οι γονείς για την αγωγή των παιδιών
τους.

Γνωρίζω ότι ίσως κάποιοι με παραπέμψουν στον νόμο του Όθωνα που ανέθετε την
ίδρυση και τη λειτουργία των σχολείων στους δήμους. Και τα αποτελέσματα
εκείνης της περιόδου συνοψίζονται στην ακόλουθη φράση ενός εκ των απεσταλμένων
για την καταγραφή της σχολικής πραγματικότητας:

«Πληροφορώ υμάς κ. Υπουργέ, ότι εκτός τινων εξαιρέσεων τα επίλοιπα Δημοτικά
Σχολεία είναι πνευματικά νεκροταφεία, οι δε διδάσκαλοι χρησιμεύουσιν ως οι
απαθέστεροι νεκροθάπται του πνεύματος». Το αναγνωρίζω, συμφωνώ. Έτσι είχαν τα
πράγματα στου… Όθωνα τα χρόνια. Τότε που το κράτος ανέθεσε στους ανύπαρκτους
δήμους ανύπαρκτα σχολεία με ανύπαρκτους δασκάλους. Και τα αποτελέσματα ήταν
φυσικά… ανύπαρκτα. Και μολονότι τα πράγματα στην τοπική αυτοδιοίκηση είναι
σήμερα διαφορετικά, οι επιφυλάξεις για ένα τέτοιο εγχείρημα παραμένουν. Κι
ωστόσο, η αποκέντρωση της εκπαίδευσης αποτελεί ελπίδα. Γι’ αυτό πρέπει η
εκπαίδευση να συνδεθεί με μεταρρύθμιση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Να υπάρξει
γενναία μεταρρύθμιση στην τοπική αυτοδιοίκηση. Εξάλλου, επιβάλλεται για
πολλούς ακόμη λόγους να υπάρξει λιγότερο κράτος και περισσότερος «δήμος»,
περισσότερη δημοκρατία. Και τότε ίσως μπορέσει το όραμα για την παιδεία να
ανανεωθεί. Τότε η παιδεία μπορεί να αλλάξει πορεία, παραμένοντας πάντοτε
δημόσιο αγαθό.

Ο Γιάννης Πυργιωτάκης είναι καθηγητής και πρώην αντιπρύτανης του
Πανεπιστημίου Κρήτης.