TPITH AΠOΨH Yπερβολή και απαξίωση της ενημέρωσης

Γιατί τα τελευταία χρόνια όλες οι ειδήσεις, ιδίως στην τηλεόραση, είτε
πρόκειται για μικρά είτε για μεγάλα γεγονότα, από την κακοκαιρία έως και την
έκδοση ενός βιβλίου, από την αλλαγή ή το σχόλιο ενός πολιτικού είναι τόσο
πομπώδεις, μελοδραματικές και υπερβολικές;

Στις μέρες μας ουδείς αρνείται ότι η ενημέρωση, ιδίως στην εποχή του ανελέητου
ανταγωνισμού του επικοινωνιακού πεδίου, αποτελεί μια εμπορική δραστηριότητα.
Οι ιθύνοντες της ενημέρωσης αντί να συλλέγουν πληροφορίες, αντί να αναλύουν τα
συμβάντα και τα θέματα έχουν παγιδευτεί σε έναν φαύλο κύκλο πιστεύοντας ότι με
το να σκανδαλίζουν, να διεγείρουν και να ερεθίζουν τους φόβους, τις
ανασφάλειες και τις φαντασιώσεις του κοινού έχουν την εντύπωση ή την αίσθηση
ότι μπορούν να χαλιναγωγούν τις απόψεις των πολιτών.

Στη χώρα μας αυτή η κατάσταση γιγαντώνεται, καθώς η δημόσια, κι όχι μόνον,
ζωή, πάσχει, όπως έχουμε επισημάνει κι άλλες φορές, από έναν έντονο
επικοινωνισμό, όπου θεωρείται ότι όλα τα προβλήματα είναι δυνατόν να επιλυθούν
από επικοινωνιακές τακτικές και μεθοδεύσεις. Σε μια χώρα, λοιπόν, όπου όλοι
επικαλούμεθα τη δύναμη της επικοινωνίας, έχουμε δυστυχώς χάσει την αίσθηση των
πραγματικών διαστάσεων και δυνατοτήτων της.

Ενδεχομένως αυτό να οφείλεται στο γεγονός ότι αυτοί που είτε χαράσσουν
πολιτική είτε βρίσκονται σε υψηλές θέσεις στην κοινωνία έχουν στην πράξη
«σαγηνευτεί» με τη «χειραγωγική» δύναμη των MME. Ίσως αυτή η λογική οφείλεται
στο ότι οι περισσότεροι από αυτούς έχουν ελάχιστη σχέση με τη θεωρία και
μελέτη της επικοινωνίας, είναι απλώς εμπειρικοί, και λόγω κάποιων ευνοϊκών
συνθηκών είχαν κάποιες επιτυχίες και «κάθησαν» στις δάφνες τους.

Στον τομέα της ενημέρωσης, καθώς η τηλεόραση στην εμπορευματική της μορφή
θυσιάζει όλο και περισσότερο το περιεχόμενο του προϊόντος προς χάριν της
συσκευασίας του, αυτή θεαματοποιείται με αποτέλεσμα οι αγώνες ποδοσφαίρου,
μπάσκετ, οι μεταγραφές ποδοσφαιριστών, οι γάμοι καλλιτεχνών και οι εθνικές
εκλογές να αποτελούν για την τηλεόραση θέματα με ίδια ειδησεογραφική αξία.

Έτσι η σύγχρονη ενημέρωσή μας στην εποχή της τηλεοπτικής κυριαρχίας
προσωποποιείται, δραματοποιείται, κατακερματίζεται και τείνει σε τελική
ανάλυση να γίνει καθησυχαστική. Προσωποποιείται, γιατί η εστίαση γίνεται πλέον
αποκλειστικά σε πρόσωπα παρά θεσμούς. Δραματοποιείται, γιατί η οφθαλμολαγνεία
και η σύγκρουση προσελκύουν τηλεθεατές. Κατακερματίζεται, γιατί τα γεγονότα
απομονώνονται από το κοινωνικό και πολιτικό τους πλαίσιο. Γίνεται τέλος,
καθησυχαστική, γιατί η ενημέρωση τείνει πάντα να προβάλλει το οικείο, το
φυσιολογικό και να αποφεύγει αυτό που μπορεί να διαταράξει την κρατούσα τάξη
των πραγμάτων.

Όμως πέραν των παραπάνω η τάση «αντι-πολιτικής» που συχνά υιοθετούν τα δελτία
ειδήσεων οδηγούν τον μέσο πολίτη προς μια απαξίωση της πολιτικής και των
πολιτικών. H συνεχής προβολή των δελτίων ειδήσεων και άλλων συναφών εκπομπών
σχετικά με τα σκάνδαλα των πολιτικών στην πράξη όχι μόνο διδάσκει τους απλούς
πολίτες να μιμηθούν παρόμοιες συμπεριφορές στην καθημερινή τους ζωή, ή από τη
θέση που κατέχουν, αλλά και «κτίζει» συνήθειες και πολιτιστικές νόρμες που
κάνουν πιο ανεκτική τη διαπλοκή και τις αντίστοιχες εκτροπές. Όπως στην
περίπτωση της τηλεοπτικής βίας, από τη στιγμή που η τηλεόραση προβάλλει όλο
και περισσότερα και συχνότερα σκάνδαλα, μικρά ή μεγάλα, από όσα ένας απλός
πολίτης έχει βιώσει στη φυσιολογική του ζωή, μια συναφής παρεκτροπή
ενδεχομένως αρχίζει να φαντάζει αθώα και οι πολίτες να θεωρούν ότι η
σκανδαλολογία αποτελεί μια φυσιολογική εκδήλωση της σύγχρονης πολιτικής ζωής.

Γι’ αυτό είναι απαραίτητο κάθε φορά που πατάμε το κουμπί του τηλεχειριστηρίου
για να δούμε τις ειδήσεις και τις συναφείς εκπομπές, να έχουμε υπόψη ότι:

Πρώτον, βλέποντας ένα δελτίο ειδήσεων ή κάποιο ενημερωτικό πρόγραμμα
πρέπει να αναλογιζόμαστε τι είναι πραγματικά σημαντικό από αυτά που μας λένε
και μας δείχνουν.

Δεύτερον, όταν παρακολουθούμε ή προετοιμαζόμαστε να δούμε τις ειδήσεις
πρέπει πάντα να έχουμε υπόψη μας ότι πρόκειται για ένα θέαμα, άσχετα αν
αναφέρεται στην επικαιρότητα και στα κοινά ή ότι αυτά που μας δείχνουν δεν
είναι αξιόλογα. Και αυτό γιατί πάντα πρέπει να έχουμε στο νου μας ότι οι
ειδήσεις έχουν εμπορευματοποιηθεί και υπόκεινται στους νόμους της τηλεοπτικής
αγοράς.

Τρίτον, είναι καλό να γνωρίζουμε τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα
των ιδιοκτητών των τηλεοπτικών σταθμών γιατί έτσι θα έχουμε μια εικόνα όσον
αφορά στην οπτική και την προσέγγισή τους.

Τέταρτον, να περιορίσουμε στο ένα τρίτο την παρακολούθηση των δελτίων.
Αν μάλιστα κατορθώσουμε να περιορίσουμε τον χρόνο παρακολούθησης των δελτίων
ειδήσεων τότε ενδεχομένως να πειστούν οι διευθυντές τους ότι θα πρέπει να μας
προσφέρουν μια διαφορετική μορφή ενημέρωσης. Ενδεχομένως να πειστούν να
επιστρέψουν στα μικρότερης μεν διάρκειας δελτία ειδήσεων, αλλά με περισσότερες
και κυρίως πραγματικές ειδήσεις. Ίσως να πειστούν ότι μια είδηση από το
αστυνομικό δελτίο έχει αξία διάρκειας 30 δευτερολέπτων κι όχι πέντε λεπτών.

Αλλιώς το αποκαλούμενο «ανάστροφο αποτέλεσμα» καραδοκεί για όσους και για
όποιο λόγο υπερβάλλουν.

O Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών